Muốn tìm ý tưởng viết bài khi đang bí, cách nhanh nhất là thôi hỏi "viết gì bây giờ" và chuyển sang hỏi "tuần này mình đã gặp điều gì đáng kể lại". Ý tưởng hiếm khi rơi từ trên trời xuống; nó nằm trong câu hỏi người khác hỏi bạn, trong việc bạn vừa làm sai, trong điều bạn thấy người ta hiểu nhầm. Cái thiếu thường là thói quen nhìn và ghi, chứ không phải chất liệu.
Bài này dành cho người viết blog, người làm nội dung cá nhân, biên tập viên phải nộp đề tài hằng tuần. Bạn sẽ có bảy nguồn ý tưởng dùng được ngay, một quy trình ba bước biến quan sát thô thành đề viết được, và cách giao việc cho AI sao cho nó mở rộng ý của bạn thay vì đưa cho bạn một danh sách na ná mọi trang khác.
Bí ý tưởng thường không phải vì thiếu ý
Người viết lâu năm đều từng ngồi trước trang trắng cả buổi. Khi ngồi lại phân tích, phần lớn trường hợp không phải đầu óc trống rỗng mà là có quá nhiều ý mờ nhạt, không ý nào đủ rõ để bắt tay viết. Bạn có thể nghĩ ra "viết về thói quen đọc sách", "viết về làm việc tại nhà", nhưng những cụm đó chỉ là chủ đề, chưa phải ý tưởng. Chủ đề trả lời câu "về cái gì", còn ý tưởng trả lời câu "nói điều gì mà người đọc chưa nghe theo cách này".
Lý do thứ hai là tiêu chuẩn tự đặt quá cao ngay từ bước đầu. Người viết muốn ý đầu tiên phải hay, phải mới, phải chưa ai viết, nên gạt bỏ mọi thứ vừa nảy ra. Lọc sớm như vậy giống như vừa mở vòi nước đã khoá lại vì nước đầu còn đục. Giai đoạn tìm ý cần số lượng trước, chất lượng sau; phần lọc có bài riêng trong danh mục này.
Lý do thứ ba ít người nhận ra: bạn đang tìm ý ở chỗ người khác đã tìm. Mở mạng xã hội xem người ta đang viết gì rồi tìm một đề "tương tự" sẽ cho ra những bài giống nhau. Nguồn ý tưởng tốt nhất là những thứ chỉ bạn mới tiếp xúc: công việc của bạn, người đọc của bạn, sai lầm của bạn. AI giúp được nhiều ở bước mở rộng, nhưng nó không thể thay bạn sống và quan sát.
Bảy nguồn ý tưởng có sẵn quanh người viết
Câu hỏi người khác hỏi bạn. Mỗi lần đồng nghiệp, bạn đọc hay người thân hỏi bạn một điều thuộc chuyên môn của bạn, đó là một đề bài đã được kiểm chứng là có người cần. Ghi lại nguyên văn câu hỏi, kể cả cách họ dùng từ, vì đó chính là cách người đọc sẽ gõ tìm.
Việc bạn vừa làm sai. Một lần nộp bài trễ, một lần chọn nhầm cách làm, một lần hiểu sai yêu cầu của khách. Bài kể sai lầm kèm cách sửa thường được đọc kỹ hơn bài khuyên đúng, vì người đọc thấy mình trong đó.
Điều bạn thấy người ta hiểu nhầm. Trong nghề nào cũng có vài niềm tin phổ biến mà người trong nghề biết là không đúng hẳn. Mỗi niềm tin như vậy là một bài "thật ra không phải thế" có sức nặng.
Khoảng cách giữa lý thuyết và thực tế. Sách dạy một đằng, khi làm thật thì khác. Viết về khoảng cách đó, bạn có lợi thế mà một bài tổng hợp từ mạng không có.
Sự thay đổi bạn đang chứng kiến. Một quy trình ở chỗ làm vừa đổi, một thói quen của người đọc vừa khác đi, một công cụ mới khiến cách làm cũ lỗi thời. Người ghi nhận sự thay đổi sớm thường có góc nhìn riêng.
Ghi chú khi đọc. Đọc sách, đọc bài, nghe một buổi chia sẻ, chỗ nào bạn gật đầu hoặc lắc đầu mạnh thì ghi lại kèm lý do. Lý do đó là hạt giống của một bài viết phản hồi.
Những cuộc trò chuyện bình thường. Một câu than của người bán hàng, một mẩu chuyện của tài xế, một tranh luận trong bữa cơm. Không cần chép nguyên câu chuyện của ai, chỉ cần giữ lại điều làm bạn bất ngờ.
Từ một quan sát thô đến một đề bài viết được
Quan sát thô như "hôm nay khách hỏi vì sao bài đăng của họ ít người đọc" chưa phải đề bài. Ba bước dưới đây biến nó thành thứ bạn có thể ngồi xuống viết ngay.
- Gọi đúng tên người đọc. Ai sẽ đọc bài này: người mới mở trang cá nhân, chủ cửa hàng nhỏ, hay người viết đã có kinh nghiệm? Một quan sát có thể thành ba bài khác nhau cho ba nhóm người đọc khác nhau.
- Viết một câu khẳng định. Ép quan sát thành một câu có chủ ngữ, vị ngữ và có thể tranh luận được. Ví dụ giả định: "Phần lớn bài đăng cá nhân ít người đọc không phải vì viết dở mà vì câu đầu tiên không nói cho người ta biết vì sao nên đọc tiếp." Câu này có thể sai, và chính vì có thể sai nên nó đáng viết.
- Liệt kê ba thứ cần có để chứng minh câu đó. Ví dụ cụ thể từ trải nghiệm, một cách giải thích cơ chế, và một việc người đọc làm thử được. Nếu không nghĩ ra nổi ba thứ, ý tưởng có thể chưa chín, cứ để lại trong sổ.
Ba bước này mất khoảng mười phút. Đổi lại, bạn tránh được chuyện viết được nửa bài mới nhận ra mình không có gì để nói tiếp, một kiểu bí khác còn khó chịu hơn bí ý tưởng ban đầu.
Để AI mở rộng ý mà không viết hộ
AI hữu ích nhất khi bạn đã có một hạt giống và cần nhìn nó từ nhiều phía. Nếu bạn mở chatbot và gõ "cho mười ý tưởng bài viết về đọc sách", bạn sẽ nhận được những đề quen thuộc như lợi ích của đọc sách, cách đọc nhanh, sách nên đọc trong năm. Không sai, nhưng cũng không ai cần thêm một bài như vậy từ bạn.
Cách giao việc tốt hơn là đưa vào quan sát của chính bạn. Câu lệnh mẫu: "Mình là nhân viên văn phòng, hay đọc sách trên xe buýt mỗi sáng. Mình nhận ra mình nhớ sách đọc trên xe kém hơn sách đọc ở nhà. Hãy đưa ra mười cách giải thích khả dĩ cho hiện tượng này, mỗi cách một câu, rồi đánh dấu cách nào có thể kiểm chứng bằng trải nghiệm cá nhân." Kết quả là danh sách các hướng bạn tự đi tiếp, chứ không phải bài viết sẵn.
Một kiểu câu lệnh khác là nhờ AI đặt câu hỏi cho bạn: "Mình muốn viết về chuyện X. Hãy hỏi mình tám câu, mỗi lần một câu, để giúp mình tìm ra điều mình thật sự muốn nói." Bạn trả lời bằng giọng nói hoặc gõ nhanh; sau vài câu thường sẽ có một câu trả lời khiến bạn dừng lại. Đó là ý tưởng. Nếu bạn dán ghi chú có tên người, tên khách hàng hay chuyện riêng của người khác, hãy thay bằng ký hiệu trước khi đưa vào bất kỳ công cụ nào.
Nguồn ý tưởng, câu tự hỏi và việc giao cho AI
Bảng dưới gom bảy nguồn ở trên thành một chỗ để tra nhanh. Cột cuối là việc nên giao cho AI ở mỗi nguồn; phần quan sát và chọn lựa vẫn là của bạn.
| Nguồn | Câu tự hỏi | Việc giao cho AI |
|---|---|---|
| Câu hỏi người khác hỏi | Tuần này ai hỏi mình điều gì mà mình trả lời dài nhất? | Liệt kê các câu hỏi liên quan mà người hỏi có thể chưa nghĩ tới |
| Việc vừa làm sai | Nếu làm lại, mình sẽ làm khác ở đâu? | Đặt câu hỏi để mình kể lại sai lầm theo trình tự |
| Điều người ta hiểu nhầm | Người ngoài nghề hay tin điều gì mà mình biết là không đúng hẳn? | Nêu các lập luận phản bác để mình kiểm xem mình có chắc không |
| Lý thuyết và thực tế | Chỗ nào sách dạy mà khi làm thật không như vậy? | Tóm tắt cách hiểu phổ biến để mình đối chiếu |
| Sự thay đổi | Điều gì ở chỗ mình làm khác hẳn so với một năm trước? | Gợi các hệ quả có thể có của sự thay đổi đó |
| Ghi chú khi đọc | Câu nào trong sách làm mình muốn cãi lại? | Trình bày quan điểm đối lập mạnh nhất |
| Trò chuyện thường ngày | Điều gì trong câu chuyện làm mình bất ngờ? | Gợi các góc nhìn khác nhau về cùng chuyện đó |
Để ý rằng AI không có mặt ở cột thứ hai. Câu tự hỏi phải do bạn trả lời, vì câu trả lời của bạn mới là nguyên liệu riêng. AI chỉ làm phần nhân rộng và phản biện, nơi tốc độ của nó có ích thật.
Những cái bẫy khi tìm ý bằng AI
Dùng AI để tìm ý tiết kiệm thời gian, nhưng có vài cái bẫy người viết hay rơi vào mà không nhận ra cho đến khi bài đã đăng:
- Nhận danh sách mười ý, chọn ý đầu tiên vì nó nghe ổn. Ý đứng đầu danh sách thường là ý phổ biến nhất, tức là ý nhiều người đã viết.
- Coi ý AI đưa ra là có cơ sở. AI có thể gợi một đề như "nghiên cứu cho thấy người đọc buổi sáng nhớ lâu hơn" mà không có nghiên cứu nào như vậy. Ý tưởng dựa trên một khẳng định thì phải kiểm khẳng định đó trước.
- Để AI chọn hộ góc nhìn. Khi bạn hỏi "nên viết theo hướng nào", AI sẽ trả lời rất tự tin, nhưng nó không biết người đọc của bạn, không biết bạn đã viết gì trước đây.
- Hỏi đi hỏi lại cùng một câu lệnh mong ra ý mới. Thường bạn sẽ nhận được biến thể của cùng mấy ý. Đổi đầu vào, đổi ràng buộc, hoặc đưa thêm trải nghiệm của bạn thì mới ra hướng khác.
- Quên ghi lại. Một buổi trò chuyện với AI có thể sinh ra vài hướng hay, nhưng nếu không chép sang sổ ý tưởng của bạn thì tuần sau nó biến mất trong lịch sử trò chuyện.
Nguyên tắc chung: AI là người cùng nghĩ, không phải nguồn sự thật và không phải người quyết định. Bài viết đứng tên bạn thì ý tưởng cũng phải qua đầu bạn.
Thói quen nhỏ giúp ý tưởng không cạn
Người viết đều đặn hiếm khi ngồi chờ cảm hứng. Họ có một thói quen thu nhặt rất nhỏ: mỗi khi gặp điều đáng chú ý thì ghi lại ngay một câu, ở một chỗ duy nhất. Có người dùng ứng dụng ghi chú trên điện thoại, có người mang sổ giấy nhỏ. Công cụ không quan trọng bằng việc chỉ có một chỗ, để khi cần là biết mở ở đâu.
Thói quen thứ hai là đọc lại ghi chú mỗi tuần một lần. Một ghi chú đứng riêng thường nhạt, nhưng khi đặt cạnh hai ghi chú khác cùng tuần thì đôi khi thành một ý lớn hơn. Ví dụ giả định: một ghi chú về khách hỏi cách đặt tiêu đề, một ghi chú về bài mình viết bị người đọc bỏ dở, một ghi chú về đoạn sách nói về sự chú ý. Ba thứ đó gộp lại thành một bài về câu đầu tiên của bài viết.
Thói quen thứ ba là chấp nhận rằng phần lớn ý tưởng sẽ không bao giờ được viết. Đó không phải lãng phí. Ghi nhiều để có quyền chọn; người chỉ có đúng một ý trong tay thì buộc phải viết ý đó dù nó chưa chín. Danh mục này có các bài riêng về sổ ý tưởng, về cách chọn ý đáng viết và về các kỹ thuật như sơ đồ tư duy, SCAMPER, đặt câu hỏi ngược, nếu bạn muốn đi sâu hơn từng bước.
Câu hỏi thường gặp
Bí ý tưởng viết bài thì nên làm gì đầu tiên?
Thay câu hỏi "viết gì" bằng câu "tuần này mình gặp điều gì đáng kể lại", rồi liệt kê nhanh câu hỏi người khác hỏi bạn, việc bạn vừa làm sai và điều bạn thấy người ta hiểu nhầm. Chọn một thứ và ép nó thành một câu khẳng định.
Có nên nhờ AI nghĩ ý tưởng bài viết thay mình không?
Nên nhờ AI mở rộng ý bạn đã có, không nên nhờ nó nghĩ từ con số không. Khi đầu vào chỉ là một chủ đề chung, AI thường đưa ra những đề phổ biến mà nhiều trang đã viết, nên bài của bạn khó có gì riêng.
Chủ đề và ý tưởng bài viết khác nhau thế nào?
Chủ đề trả lời câu "về cái gì", ví dụ thói quen đọc sách. Ý tưởng trả lời câu "nói điều gì", ví dụ đọc trên xe buýt khó nhớ hơn đọc ở nhà và vì sao. Một chủ đề có thể sinh ra hàng chục ý tưởng khác nhau.
Làm sao biết ý AI gợi ý có đúng sự thật không?
Coi mọi khẳng định trong ý AI gợi ra là giả thuyết cần kiểm. Nếu ý tưởng dựa trên một số liệu hay một nghiên cứu, hãy tìm nguồn gốc của nó trước khi viết; không tìm được thì bỏ khẳng định đó hoặc đổi hướng bài.
Mỗi tuần nên ghi bao nhiêu ý tưởng là đủ?
Không có con số chuẩn, nhưng người viết đều đặn thường ghi nhiều gấp vài lần số bài họ viết. Điều quan trọng hơn số lượng là ghi ở một chỗ duy nhất và đọc lại mỗi tuần để ghép các ghi chú nhỏ thành ý lớn hơn.
Dán ghi chú cá nhân vào chatbot để tìm ý có an toàn không?
Chỉ dán khi đã thay tên người, tên khách hàng, nơi làm việc và chuyện riêng của người khác bằng ký hiệu. Ghi chú của người viết thường chứa thông tin đời tư của người xung quanh, nên cần che trước khi đưa vào bất kỳ công cụ nào.