Brainstorm với AI hiệu quả khi bạn tách rõ hai pha: pha phân kỳ chỉ đẻ ra thật nhiều ý và cấm phán xét, pha hội tụ mới gom, lọc và chọn. Trộn hai pha vào nhau, bạn sẽ hoặc gạt bỏ ý quá sớm, hoặc ngồi trước một danh sách hai trăm dòng mà không biết bắt đầu từ đâu. AI làm pha thứ nhất rất nhanh, nên rủi ro bị ngợp còn lớn hơn khi động não một mình.
Bài viết đi qua nguồn gốc của hai khái niệm này, vì sao chúng quan trọng với người viết, câu lệnh cho từng pha, cách đổi vai giữa bạn và AI ở mỗi pha, và một lịch buổi brainstorm khoảng 45 phút bạn có thể dùng ngay cho bài sắp viết.
Phân kỳ và hội tụ: hai cách nghĩ không chạy cùng lúc được
Khái niệm tư duy phân kỳ và tư duy hội tụ thường được gắn với nhà tâm lý học J. P. Guilford, người nghiên cứu về trí sáng tạo từ giữa thế kỷ trước. Tư duy phân kỳ là đi ra nhiều hướng từ một điểm: một câu hỏi, nhiều câu trả lời. Tư duy hội tụ là đi từ nhiều hướng về một điểm: nhiều phương án, chọn ra một. Còn kỹ thuật brainstorm theo nhóm được Alex Osborn, một người làm quảng cáo, phổ biến rộng rãi với luật quen thuộc là hoãn phán xét trong lúc đưa ý.
Lý do không chạy cùng lúc được khá đơn giản. Khi đang phân kỳ, đầu bạn cần được phép đưa ra cả ý ngớ ngẩn, vì ý ngớ ngẩn hay mở đường cho ý hay ở dòng tiếp theo. Khi đang hội tụ, bạn cần khó tính, cần đặt tiêu chí và loại thẳng tay. Một người vừa nghĩ ra ý vừa tự chê thì sẽ nghĩ ra ít ý và chọn ra ý an toàn nhất.
Với người viết, pha phân kỳ cho ra các góc nhìn, ví dụ, ẩn dụ, câu mở, tên bài. Pha hội tụ trả lời câu: trong tất cả những thứ đó, cái gì hợp với người đọc này, với chỗ đăng này, với điều mình thật sự muốn nói. Thiếu pha đầu, bài nghèo chất liệu. Thiếu pha sau, bài thành nồi lẩu thập cẩm.
Vì sao brainstorm với AI dễ ngợp hơn brainstorm một mình
Số lượng không còn là giới hạn. Một mình bạn nghĩ ra hai mươi ý trong mười lăm phút là đã mệt. AI đưa ra hai mươi ý trong vài giây, và bạn có thể bấm tạo lại bao nhiêu lần tuỳ thích. Khi số lượng không còn khan hiếm, việc chọn lọc trở thành nút thắt.
Ý nào cũng được viết trôi chảy. Ý của bạn khi mới nghĩ thường lổn nhổn, nên bạn biết ngay ý nào chưa chín. Ý AI đưa ra được trình bày gọn gàng, câu cú đầy đủ, nên ý tầm thường nhìn cũng ra vẻ hoàn chỉnh. Vẻ ngoài đồng đều làm việc phân loại khó hơn.
Ý trùng nhau dưới vỏ khác nhau. Trong danh sách hai mươi ý, nhiều ý thật ra là một ý nói theo ba cách. Nếu không gom lại, bạn tưởng mình có nhiều lựa chọn trong khi thực tế chỉ có năm sáu hướng.
Bạn bị kéo sang hướng của máy. Đọc nhiều ý của AI liên tục, đầu bạn bắt đầu nghĩ theo khuôn của danh sách đó. Ý riêng của bạn, vốn đến chậm hơn, bị lấn át. Vì vậy trong lịch buổi brainstorm bên dưới, bạn luôn tự nghĩ trước khi hỏi AI.
Câu lệnh cho pha phân kỳ: đòi số lượng và độ khác biệt
Ở pha phân kỳ, câu lệnh nên đòi hai thứ: nhiều, và khác nhau. Chỉ đòi nhiều thì AI sẽ đưa những ý cùng một hướng. Câu lệnh mẫu: "Mình đang viết một bài cho người mới bắt đầu chạy bộ ở thành phố đông xe. Hãy đưa ra hai mươi góc nhìn khác nhau cho bài này. Yêu cầu: không quá hai góc cùng nói về sức khoẻ, ít nhất năm góc nghe hơi vô lý, mỗi góc một câu, không giải thích." Ràng buộc "nghe hơi vô lý" buộc nó đi ra khỏi vùng an toàn.
Một cách khác là chia trục trước rồi bắt AI lấp đầy từng trục. Ví dụ: góc nhìn theo người đọc khác nhau, góc nhìn theo thời gian trong ngày, góc nhìn theo sai lầm phổ biến, góc nhìn theo cảm xúc. Mỗi trục yêu cầu năm ý. Chia trục giúp danh sách có cấu trúc ngay từ đầu, việc hội tụ sau đó nhẹ hơn nhiều.
Trong pha này, bạn không trả lời "hay" hay "dở". Nếu một ý gợi cho bạn ý khác, ghi ý của bạn xuống bên cạnh, rồi tiếp tục. Nếu muốn đẩy thêm, có thể yêu cầu: "Lấy ý số 7 và số 13, ghép chúng lại thành năm ý mới." Ghép ý là cách tạo bất ngờ hiệu quả mà vẫn ở trong pha phân kỳ.
Câu lệnh cho pha hội tụ: để AI gom nhóm, bạn đặt tiêu chí
Sang pha hội tụ, AI vẫn hữu ích nhưng vai trò khác hẳn. Việc đầu tiên nên giao là gom nhóm: "Dưới đây là ba mươi ý, gồm ý của mình và ý bạn đưa ra. Hãy gom thành các nhóm theo hướng tiếp cận, đặt tên cho mỗi nhóm, và chỉ ra những ý thật ra là một ý nói theo nhiều cách." Kết quả thường là sáu đến tám nhóm, dễ nhìn hơn ba mươi dòng rời.
Việc thứ hai là đặt tiêu chí, và đây là việc của bạn. Tiêu chí tuỳ hoàn cảnh: người đọc của mình có cần điều này không, mình có trải nghiệm thật để viết không, ý này gói được trong một câu không, đã có nhiều bài viết y như vậy chưa. Sau khi bạn ghi tiêu chí, có thể nhờ AI chấm từng nhóm theo tiêu chí đó, nhưng coi điểm của nó là ý kiến tham khảo. AI không biết bạn có trải nghiệm gì, không biết người đọc của bạn đã chán đề nào.
Việc thứ ba là chọn và viết lý do chọn. Một hai câu thôi: "Chọn hướng X vì người đọc của mình hỏi điều này nhiều nhất và mình có ba ví dụ thật." Lý do ghi ra giấy giúp bạn không dao động khi viết được nửa bài và bắt đầu nghi ngờ lựa chọn. Những nhóm không được chọn thì chép sang sổ ý tưởng, vì chúng có thể thành bài khác.
Dấu hiệu buổi brainstorm đang đi sai hướng
Một buổi động não có AI thường trôi rất êm, và chính sự êm đó làm người viết khó nhận ra mình đang lạc. Vài dấu hiệu nên dừng lại kiểm tra:
- Sau hai mươi phút, danh sách toàn ý của AI, không còn dòng nào do bạn viết. Lúc đó bạn đang đọc chứ không còn nghĩ.
- Bạn bấm tạo lại câu trả lời lần thứ năm mà vẫn thấy cùng những hướng cũ. Đổi đầu vào hoặc đổi ràng buộc, đừng bấm tiếp.
- Bạn bắt đầu tranh luận với AI xem ý nào hay hơn trong khi vẫn đang ở pha phân kỳ. Đó là dấu hiệu bạn đã nhảy sang hội tụ quá sớm.
- Bạn không còn nhớ bài này viết cho ai. Mở lại câu mô tả người đọc đã ghi từ đầu buổi và gạch những ý không dành cho họ.
- Ý nào cũng thấy được, không ý nào làm bạn hào hứng. Thường là vì chưa có ý nào chạm tới trải nghiệm thật của bạn; hãy tự hỏi mình đã gặp chuyện gì liên quan tới đề này.
- Buổi brainstorm kéo dài quá một giờ mà chưa chọn được hướng. Đặt hạn chót, chọn tạm hướng tốt nhất hiện có và bắt tay viết dàn ý, vì nhiều khi chỉ khi viết bạn mới biết hướng đó có đứng được không.
Phát hiện những dấu hiệu này không có nghĩa là buổi động não thất bại. Đó chỉ là lúc cần đổi pha, đổi đầu vào, hoặc đứng dậy nghỉ năm phút rồi quay lại với câu hỏi gốc: người đọc này cần nghe điều gì từ mình.
Đổi vai giữa bạn và AI ở hai pha
Bảng dưới tóm tắt ai làm gì ở từng pha. Chỗ dễ sai nhất là để AI làm luôn phần đặt tiêu chí và quyết định ở pha hội tụ.
| Việc | Pha phân kỳ | Pha hội tụ |
|---|---|---|
| Đưa ý | Bạn trước, AI sau, cả hai đều nhiều | Không đưa ý mới, trừ khi ghép để vá chỗ hở |
| Phán xét | Cấm, kể cả tự chê thầm | Bắt buộc, theo tiêu chí ghi rõ |
| Gom nhóm | Chưa làm | AI gom, bạn sửa lại nhóm sai |
| Đặt tiêu chí | Chưa làm | Bạn đặt, vì chỉ bạn biết người đọc |
| Chấm điểm | Chưa làm | AI chấm để tham khảo, bạn quyết |
| Ghi lại | Ghi mọi ý, kể cả ý lạ | Ghi ý được chọn kèm lý do, chép phần còn lại vào sổ |
Nếu làm việc nhóm, nguyên tắc vẫn vậy: thống nhất cả nhóm đang ở pha nào. Một người đang phân kỳ ngồi cạnh một người đang hội tụ sẽ khiến buổi họp thành cuộc tranh luận không đầu không cuối.
Lịch một buổi brainstorm 45 phút cho một bài viết
Dưới đây là lịch mẫu cho một người viết làm việc với AI trên một bài cụ thể. Bạn có thể co giãn thời gian, nhưng giữ thứ tự.
- Năm phút đầu: viết ra một câu mô tả bài, người đọc là ai, đăng ở đâu. Không mở AI.
- Mười phút tiếp: tự nghĩ, ghi mọi ý trong đầu, cố đạt ít nhất mười ý, không gạch ý nào. Làm trước khi hỏi AI để ý của bạn không bị kéo theo khuôn của máy.
- Mười phút phân kỳ cùng AI: dùng câu lệnh đòi số lượng và độ khác biệt, chia trục nếu cần, ghép vài cặp ý. Ghi các ý mới vào cùng danh sách.
- Năm phút nghỉ: đứng dậy, rời màn hình. Khoảng nghỉ ngắn giúp chuyển từ chế độ nghĩ rộng sang chế độ khó tính.
- Mười phút hội tụ: nhờ AI gom nhóm, tự viết ba đến năm tiêu chí, chọn một hướng và ghi lý do.
- Năm phút cuối: viết câu khẳng định chính của bài và ba điểm cần có để chứng minh nó. Chép các nhóm không chọn vào sổ ý tưởng.
Kết thúc buổi, bạn có một đề bài rõ ràng và một ngân hàng ý dự trữ. Nếu dán ghi chú có thông tin về người thật, khách hàng hay nơi làm việc vào công cụ, nhớ thay bằng ký hiệu trước.
Câu hỏi thường gặp
Brainstorm với AI khác gì brainstorm một mình?
AI đưa ra ý rất nhanh và rất nhiều, nên khâu hạn chế không còn là số lượng mà là chọn lọc. Ý của AI lại được viết gọn gàng nên ý tầm thường cũng trông hoàn chỉnh, khiến việc phân loại khó hơn nếu không có tiêu chí rõ.
Tư duy phân kỳ và hội tụ là gì?
Phân kỳ là từ một câu hỏi đi ra nhiều câu trả lời, không phán xét. Hội tụ là từ nhiều phương án chọn ra một, dựa trên tiêu chí. Hai khái niệm này thường được gắn với nhà tâm lý học J. P. Guilford trong nghiên cứu về trí sáng tạo.
Có nên để AI chọn ý tưởng tốt nhất cho mình không?
Có thể nhờ AI chấm điểm theo tiêu chí bạn đặt để tham khảo, nhưng quyết định nên là của bạn. AI không biết bạn có trải nghiệm thật ở hướng nào và không biết người đọc của bạn đã quen đề nào.
Vì sao nên tự nghĩ trước khi hỏi AI?
Đọc danh sách ý của AI trước, đầu bạn dễ nghĩ theo khuôn đó và ý riêng bị lấn át. Tự nghĩ mười phút trước giúp giữ lại những hướng chỉ bạn có, sau đó AI bổ sung phần còn thiếu.
Làm sao để AI đưa ra ý thật sự khác nhau?
Đặt ràng buộc trong câu lệnh: giới hạn số ý cùng một hướng, yêu cầu vài ý nghe hơi vô lý, hoặc chia sẵn các trục như người đọc, thời gian, sai lầm, cảm xúc rồi đòi ý cho từng trục. Ghép hai ý bất kỳ thành ý mới cũng giúp ra hướng lạ.
Những ý không được chọn sau buổi brainstorm nên làm gì?
Chép sang sổ ý tưởng cùng tên nhóm và một dòng ghi chú vì sao chưa chọn. Nhiều ý không hợp bài này lại hợp bài sau, và một ngân hàng ý dự trữ giúp lần brainstorm tiếp theo bắt đầu nhanh hơn.