Dàn ý của một bài viết dài là danh sách những câu hỏi người đọc sẽ đặt ra, xếp theo thứ tự họ cần được trả lời, chứ không phải danh sách các đề mục nghe cho đủ. AI giúp được rất nhiều ở khâu này: liệt kê câu hỏi, gợi các cách sắp xếp, chỉ ra chỗ hổng. Nhưng quyết định bài nói gì, bỏ gì và dừng ở đâu vẫn phải là của người viết, vì chỉ người viết biết mình định giúp ai.
Bài này đi qua một quy trình lập dàn ý có AI tham gia, dùng được cho bài hướng dẫn, bài trải nghiệm và bài phân tích dài từ một nghìn rưỡi chữ trở lên. Bạn sẽ có năm bước làm, ba kiểu khung hay dùng, một phép thử để biết dàn ý đã đủ chắc chưa, và một ví dụ giả định cho thấy dàn ý thay đổi thế nào sau khi người viết sửa lại bản máy đưa ra.
Dàn ý tốt bắt đầu từ một câu, không phải từ mười đề mục
Thói quen phổ biến khi mở chatbot là gõ ngay chủ đề rồi xin một dàn ý. Máy sẽ trả về bảy, tám đề mục trông rất gọn: khái niệm, lợi ích, cách làm, lưu ý, kết luận. Vấn đề là dàn ý đó có thể dùng cho bất kỳ ai viết về chủ đề ấy, nghĩa là nó không thuộc về bài của bạn. Bài viết đứng vững khi có một lý do tồn tại cụ thể, và lý do đó phải có trước dàn ý.
Cách đơn giản nhất là viết ra một câu theo mẫu: bài này giúp ai, đang ở tình huống nào, làm được việc gì sau khi đọc xong. Ví dụ giả định: bài này giúp một người mới nuôi mèo ở chung cư, đang lo mèo cào hỏng sofa, biết cách sắp xếp góc cào và dạy mèo trong hai tuần. Câu đó dài và vụng cũng không sao, nó không đăng lên đâu cả. Nhưng nhờ nó, bạn biết ngay những đề mục như lịch sử loài mèo hay các giống mèo phổ biến là thừa.
Khi đã có câu mục đích, hãy đưa nó cho AI cùng với chủ đề. Chỉ riêng việc thêm câu này đã khiến dàn ý máy trả về hẹp lại, sát tình huống hơn và ít đề mục chung chung hơn. Nếu bạn chưa viết được câu mục đích, đó là dấu hiệu ý tưởng còn quá rộng; quay lại khâu tìm ý tưởng trước, đừng cố lập dàn ý cho một chủ đề chưa có người đọc rõ ràng.
Quy trình lập dàn ý cùng AI trong năm bước
Năm bước dưới đây mất khoảng hai mươi đến bốn mươi phút cho một bài dài. Phần việc của AI và phần việc của bạn được tách rõ, để bạn không vô tình giao cả quyết định cho máy.
- Liệt kê câu hỏi của người đọc. Đưa câu mục đích cho AI và xin hai mươi câu hỏi mà người đọc đó có thể đặt ra, từ câu ngây thơ nhất đến câu khó nhất. Câu lệnh gợi ý: "Đóng vai một người mới nuôi mèo ở chung cư, đang lo mèo cào hỏng đồ. Liệt kê hai mươi câu hỏi bạn muốn hỏi người có kinh nghiệm, viết đúng giọng của người hỏi."
- Tự gạch bớt. Bạn đọc danh sách và gạch những câu không thuộc câu mục đích, những câu trùng ý, những câu bạn không đủ hiểu biết để trả lời trung thực. Thường còn lại tám đến mười hai câu.
- Gộp thành nhóm. Gom các câu còn lại thành năm đến tám nhóm. Mỗi nhóm sẽ là một đề mục. Có thể nhờ AI gợi cách gộp, nhưng bạn chọn cách gộp cuối cùng.
- Xếp thứ tự theo hành trình của người đọc. Người đọc cần biết gì trước mới hiểu được phần sau? Họ thường bỏ cuộc ở đâu? Thứ tự đúng thường là thứ tự của việc làm thật, không phải thứ tự của sách giáo khoa.
- Ghi dưới mỗi đề mục một câu khẳng định và một chất liệu. Câu khẳng định là điều mục đó muốn người đọc tin hoặc làm; chất liệu là ví dụ, con số, trải nghiệm hay bảng bạn sẽ dùng. Đề mục nào chưa có chất liệu là đề mục còn rỗng.
Bước năm là bước hay bị bỏ qua nhất, và cũng là bước quyết định bài có thịt hay không. Một dàn ý chỉ có đề mục giống bộ khung nhà chưa có cột: nhìn bản vẽ thì ổn, nhưng khi viết bạn sẽ thấy mình lấp chữ cho đủ. Nếu bạn cần AI giúp ở bước này, hỏi nó những ví dụ có thể dùng cho từng mục, rồi tự kiểm xem ví dụ nào là thật, ví dụ nào bạn phải ghi rõ là giả định.
Ba kiểu khung bài dài dùng nhiều nhất
Phần lớn bài blog dài rơi vào một trong ba kiểu khung dưới đây. Biết trước kiểu khung giúp bạn ra lệnh cho AI chính xác hơn và nhận ra ngay khi dàn ý máy trả về đang trộn lẫn hai kiểu.
| Kiểu khung | Hợp với bài | Trục sắp xếp | Dấu hiệu dàn ý bị lệch |
|---|---|---|---|
| Theo trình tự việc làm | Hướng dẫn, quy trình, trải nghiệm làm một việc từ đầu đến cuối | Trước, trong, sau; bước một đến bước cuối | Có đề mục lý thuyết chen giữa các bước, làm đứt mạch làm theo |
| Vấn đề và cách xử lý | Bài giải quyết một rắc rối cụ thể của người đọc | Nhận diện vấn đề, nguyên nhân, các cách xử lý, chọn cách nào | Nhảy vào giải pháp trước khi người đọc thấy vấn đề của mình được gọi đúng tên |
| Theo câu hỏi người đọc | Bài giải thích một chủ đề nhiều khía cạnh, bài phân tích | Mỗi đề mục trả lời một câu hỏi, từ dễ đến khó | Các đề mục là danh từ chung chung thay vì câu hỏi có câu trả lời |
Khi ra lệnh, bạn nói rõ kiểu khung muốn dùng. Ví dụ: "Lập dàn ý theo trình tự việc làm, không có mục lý thuyết riêng; phần giải thích cần thiết thì lồng vào đúng bước cần nó." Một câu như vậy loại bỏ được thói quen của máy là luôn mở đầu bằng mục khái niệm và kết thúc bằng mục lợi ích, hai mục mà người đọc bài hướng dẫn hiếm khi cần.
Phép thử đọc lướt: dàn ý đã đủ chắc để viết chưa
Trước khi viết câu đầu tiên, đọc lại dàn ý như một người đọc lướt chỉ nhìn đề mục. Dàn ý đạt khi trả lời "có" cho phần lớn các câu dưới đây.
- Chỉ đọc các đề mục, người đọc có hiểu bài sẽ đưa họ từ đâu đến đâu không?
- Mỗi đề mục có phải là một ý riêng, hay hai đề mục đang nói cùng một điều bằng hai cách?
- Có đề mục nào bạn không viết được ít nhất ba đoạn có chất liệu thật không? Nếu có, gộp nó vào mục khác hoặc bỏ.
- Có đề mục nào chỉ tồn tại vì bài "nên có cho đủ", như lịch sử, định nghĩa, tầm quan trọng?
- Thứ tự có khớp với thứ tự người đọc thật sự làm việc hoặc thắc mắc không?
- Phần khó nhất, phần người đọc dễ làm sai nhất, có nằm ở vị trí đủ sớm và đủ dài không?
- Đề mục cuối có cho người đọc biết bước tiếp theo, hay chỉ nhắc lại những gì đã nói?
Bạn có thể giao phép thử này cho AI như một người đọc thứ hai: dán dàn ý và yêu cầu máy chấm từng câu hỏi trên, chỉ ra đề mục yếu nhất và lý do. Nhận xét của máy thường đúng ở chỗ phát hiện trùng lặp và mục rỗng, còn kém ở chỗ hiểu người đọc cụ thể của bạn. Hãy coi nó là gợi ý để xem lại, không phải phán quyết.
Vì sao dàn ý AI đưa ra hay giống nhau và cách kéo nó ra khỏi lối mòn
Mô hình ngôn ngữ học từ hàng triệu bài viết, nên dàn ý nó đưa ra thường là dạng trung bình của mọi bài cùng chủ đề. Đó vừa là ưu điểm vừa là nhược điểm. Ưu điểm là bạn ít khi bỏ sót một khía cạnh mà ai cũng nhắc tới. Nhược điểm là bài của bạn sẽ trông giống mười bài khác nếu dùng nguyên dàn ý đó, và người đọc không có lý do gì để chọn bài bạn.
Có ba cách kéo dàn ý ra khỏi lối mòn. Thứ nhất, đưa vào bối cảnh mà chỉ bạn có: một trải nghiệm thật, một sai lầm bạn từng mắc, một nhóm người đọc rất cụ thể. Thứ hai, yêu cầu máy liệt kê những đề mục mà các bài cùng chủ đề hay có, rồi chủ động bỏ bớt hoặc đảo ngược một vài cái. Thứ ba, hỏi máy câu "người đọc đã đọc mười bài về chủ đề này rồi, họ còn thắc mắc gì mà các bài kia chưa trả lời", và lấy câu trả lời làm đề mục trung tâm.
Cách thứ ba thường cho kết quả bất ngờ nhất, nhưng cũng cần kiểm kỹ nhất, vì máy có thể bịa ra những thắc mắc nghe hợp lý mà không ai thật sự có. Cách kiểm đơn giản là hỏi lại vài người quen thuộc nhóm người đọc đó, hoặc đọc các câu hỏi thật trong nhóm cộng đồng, diễn đàn mà bạn vẫn theo dõi. Nếu bạn ghi chép phỏng vấn hay bình luận của người thật để đưa cho AI, nhớ bỏ tên, ảnh đại diện và mọi chi tiết khiến người khác nhận ra họ.
Ví dụ giả định: một dàn ý trước và sau khi người viết sửa
Ví dụ giả định sau đây cho thấy khoảng cách giữa dàn ý máy đưa ra và dàn ý người viết dùng thật. Chủ đề là bài blog về việc bắt đầu chạy bộ buổi sáng cho dân văn phòng. Bản đầu tiên máy trả về gồm: chạy bộ là gì, lợi ích của chạy bộ buổi sáng, chuẩn bị trang phục, kỹ thuật chạy đúng, chế độ ăn uống, những lưu ý khi chạy, kết luận. Bảy đề mục, gọn gàng, và giống hệt mọi bài khác.
Người viết thêm câu mục đích: bài này giúp một nhân viên văn phòng ba mươi tuổi, chưa từng chạy, đã thử dậy sớm hai lần rồi bỏ, duy trì được ba buổi mỗi tuần trong tháng đầu. Với câu này, dàn ý sau khi sửa trở thành: vì sao lần trước bạn bỏ sau ba ngày; tuần đầu chỉ đi bộ nhanh và vì sao điều đó không phải là lười; chuẩn bị tối hôm trước để sáng không phải nghĩ; đi chạy ở đâu khi nhà không gần công viên; ngày mưa, ngày mệt, ngày dậy muộn thì làm gì; khi nào nên dừng và hỏi bác sĩ; tháng thứ hai thay đổi gì.
Bản sửa bỏ hẳn các mục định nghĩa và lợi ích, vì người đọc đã biết chạy bộ tốt, họ chỉ không duy trì được. Mục ăn uống bị bỏ vì nằm ngoài câu mục đích và vì người viết không có chuyên môn dinh dưỡng. Mục an toàn được giữ nhưng viết cụ thể hơn. Toàn bộ quá trình sửa mất khoảng hai mươi phút, và chính hai mươi phút đó khiến bài có lý do tồn tại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để AI lập toàn bộ dàn ý rồi viết theo không?
Có thể dùng dàn ý của AI làm bản nháp đầu, nhưng không nên viết theo nguyên văn. Dàn ý máy đưa ra thường là dạng trung bình của mọi bài cùng chủ đề. Bạn cần thêm câu mục đích, gạch bớt mục thừa và gắn chất liệu riêng cho từng mục thì bài mới có điểm khác.
Một bài blog dài nên có bao nhiêu đề mục chính?
Với bài khoảng hai nghìn chữ, năm đến tám đề mục chính là vừa, mỗi mục đủ chỗ cho ba đến năm đoạn. Ít hơn thì mỗi mục quá dài, người đọc lướt khó tìm; nhiều hơn thì mục nào cũng mỏng và bài giống danh sách gạch đầu dòng kéo dài.
Câu mục đích của bài viết là gì và có cần đăng lên không?
Câu mục đích là một câu nội bộ nói bài giúp ai, trong tình huống nào, làm được gì sau khi đọc. Nó không cần đăng lên, chỉ dùng để lọc đề mục và để ra lệnh cho AI chính xác hơn. Nhiều người viết dán câu này ở đầu bản nháp cho đến lúc viết xong.
Làm sao biết dàn ý có mục nào bị rỗng?
Ghi dưới mỗi đề mục một chất liệu cụ thể như ví dụ, trải nghiệm, bảng so sánh hay bước làm. Mục nào bạn không nghĩ ra chất liệu nào ngoài vài câu chung chung là mục rỗng. Gộp nó vào mục khác hoặc bỏ đi, đừng cố viết cho đủ chữ.
Có thể đưa ghi chép phỏng vấn người thật vào AI để lập dàn ý không?
Có thể, với điều kiện bạn đã xin phép người được phỏng vấn và che hết thông tin nhận diện như tên, nơi làm việc, số liên lạc, chi tiết đời tư. Chỉ đưa những đoạn cần cho việc sắp xếp ý, và đọc lại xem người lạ có đoán ra được ai không trước khi dán.
Dàn ý có cần sửa lại trong lúc viết không?
Thường là có. Khi viết, bạn sẽ phát hiện hai mục nên gộp, một ý cần tách riêng hoặc thứ tự cần đảo. Cứ sửa, nhưng mỗi lần sửa nên đối chiếu lại với câu mục đích để bài không trôi sang hướng khác so với người đọc bạn định giúp.