Một ý tưởng đáng viết khi nó trả lời được câu hỏi có thật của người đọc, bạn có thứ riêng để nói về nó, và bạn nói được điều đó trong một câu. Ý thiếu một trong ba điều này thường thành bài viết dở dang, hoặc bài viết xong mà không ai cần. Bộ lọc tốt giúp bạn bỏ ý trước khi bỏ công.
Bài này dành cho người đã có nhiều ý, từ sổ ý tưởng hay từ một buổi brainstorm với AI, và cần chọn ý nào viết trước. Bạn sẽ có sáu câu hỏi lọc, một bảng chấm nhanh, cách nhờ AI làm người phản biện, và cách quyết định bỏ ý mà không tiếc.
Vì sao chọn ý khó hơn nghĩ ra ý
Nghĩ ra ý là việc vui: không có đúng sai, càng nhiều càng tốt. Chọn ý là việc khó chịu vì chọn một là bỏ những cái khác, và mỗi ý bị bỏ đều có chút gì đó tiếc nuối. Nhiều người viết tránh việc khó chịu này bằng cách viết ý đầu tiên nghĩ ra, hoặc viết ý mình thấy thích nhất lúc đó, rồi giữa chừng mới nhận ra ý đó không đủ sức nặng cho cả bài.
Khi có AI, việc chọn càng khó hơn. Trước đây một buổi động não cho bạn mười lăm ý, giờ là năm mươi. Ý nào cũng được trình bày gọn gàng, nghe có vẻ được. Không có bộ lọc rõ ràng, bạn sẽ chọn theo cảm giác, và cảm giác thường nghiêng về ý nghe hay chứ không phải ý viết được.
Thêm một cái bẫy: chọn ý theo những gì người khác đang viết. Thấy nhiều người viết về một đề, bạn nghĩ đề đó đáng viết. Có thể đúng, vì có người đọc quan tâm; nhưng cũng có thể đề đó đã quá đông người và bài thứ một trăm của bạn khó có chỗ. Bộ lọc dưới đây buộc bạn nhìn từ phía người đọc và từ phía chính mình, chứ không từ phía đám đông.
Sáu câu hỏi lọc ý
Ai cần đọc điều này, và họ đang gặp chuyện gì? Nếu không gọi tên được người đọc cụ thể và tình huống của họ, ý đó chưa có chỗ đứng. "Mọi người" không phải người đọc. "Người mới chuyển sang làm tự do, đang lo tháng đầu không có khách" mới là người đọc.
Mình có gì riêng để nói? Trải nghiệm thật, quan sát nghề, một cách giải thích bạn nghĩ ra, những sai lầm bạn đã mắc. Không có gì riêng thì bài sẽ là tổng hợp những gì đã có, và người đọc có thể tự đọc nguồn gốc.
Có gói được trong một câu không? Viết thử câu khẳng định chính của bài. Viết không ra, hoặc ra ba câu khác nhau, nghĩa là ý còn mờ hoặc đang là ba bài nhập lại.
Đã có bao nhiêu bài gần giống? Tìm thử trên mạng. Nhiều bài giống không có nghĩa là bỏ, nhưng bạn cần biết bài của mình khác ở đâu. Nếu không trả lời được, cân nhắc đổi góc.
Mình có đủ chất liệu không? Ví dụ, chuyện kể, cách giải thích, số liệu có nguồn. Thiếu chất liệu thì ý có thể đúng nhưng bài sẽ mỏng. Chuyển ý đó về trạng thái đang chín và đi tìm thêm.
Mình có muốn viết nó không? Câu hỏi nghe không chuyên nghiệp nhưng quan trọng. Một bài viết miễn cưỡng thường lộ ra trong câu chữ. Nếu ý qua được năm câu trên mà bạn vẫn thấy chán, có lẽ nó hợp với người viết khác hơn.
Bảng chấm nhanh khi có nhiều ý cùng lúc
Khi phải chọn trong năm mười ý, chấm mỗi ý theo thang ba mức cho từng câu hỏi: không, một phần, có. Ví dụ giả định với ba ý của một người viết về làm việc tự do.
| Câu hỏi | Ý A: tháng đầu không có khách | Ý B: mười công cụ cho người làm tự do | Ý C: báo giá lần đầu |
|---|---|---|---|
| Người đọc rõ | Có | Một phần | Có |
| Có gì riêng | Có, từng trải qua | Không | Một phần |
| Gói trong một câu | Có | Không | Có |
| Khác bài đã có | Một phần | Không | Một phần |
| Đủ chất liệu | Có | Có | Không, cần hỏi thêm |
| Muốn viết | Có | Không | Có |
Ý A thắng rõ. Ý C đáng giữ nhưng cần thêm chất liệu, chuyển sang đang chín. Ý B, kiểu danh sách công cụ, là loại ý AI hay gợi đầu tiên, và cũng là loại khó có gì riêng nhất. Bảng chỉ là công cụ hỗ trợ; nếu bảng chọn một ý mà ruột bạn phản đối mạnh, hãy dừng lại hỏi vì sao.
Đừng cộng điểm một cách máy móc. Hai câu hỏi về người đọc và về thứ riêng của bạn nặng hơn bốn câu còn lại; một ý trống ở hai câu này thì điểm các câu khác cao đến đâu cũng khó thành bài tốt.
Nhờ AI làm người phản biện, không làm người quyết định
AI hữu ích ở khâu chọn ý nếu bạn giao nó vai người phản biện. Câu lệnh mẫu: "Mình đang cân nhắc viết bài với câu khẳng định sau. Người đọc là những người mới chuyển sang làm tự do. Hãy đóng vai một biên tập viên khó tính, nêu năm lý do khiến bài này có thể thất bại: người đọc không cần, đã có quá nhiều bài, lập luận yếu, thiếu ví dụ, hoặc lý do khác." Đọc năm lý do và tự trả lời từng cái. Lý do nào bạn không trả lời được là điểm yếu thật của ý.
Câu lệnh thứ hai giúp so sánh: "Đây là ba câu khẳng định của ba bài mình định viết. Với mỗi câu, hãy chỉ ra người đọc nào sẽ thấy nó hữu ích nhất và người đọc nào sẽ thấy nó thừa." Kết quả giúp bạn thấy rõ hơn mỗi ý phục vụ ai, nhất là khi các ý nghe na ná nhau.
Điều không nên làm là hỏi thẳng "nên viết ý nào". AI sẽ chọn rất tự tin, kèm lập luận nghe hợp lý, nhưng nó không biết bạn có trải nghiệm gì, không biết người đọc của bạn đã đọc gì, không biết bạn có muốn viết hay không. Ba trong sáu câu hỏi lọc chỉ bạn trả lời được. Khi dán ý tưởng vào công cụ, nhớ bỏ tên khách hàng, người quen hay chi tiết công việc có thể nhận diện.
Khi đề phải qua người duyệt: chọn ý để thuyết phục biên tập viên
Người viết cho toà soạn, cho trang của công ty hay nhận việc tự do thường không tự quyết đề; họ đề xuất và người khác duyệt. Lúc này bộ lọc vẫn như cũ, nhưng cách trình bày ý thay đổi. Biên tập viên đọc hàng chục đề mỗi tuần, nên một đề chỉ ghi chủ đề như "viết về làm việc tự do" gần như chắc chắn bị lướt qua.
Một đề xuất dễ được duyệt thường có bốn dòng: câu khẳng định chính, người đọc và tình huống của họ, điều bạn có mà bài khác không có, và chất liệu bạn đã có trong tay. Bốn dòng đó chính là câu trả lời cho bốn trong sáu câu hỏi lọc. Nói cách khác, nếu bạn đã lọc ý kỹ, đề xuất gần như tự viết ra.
Bạn có thể nhờ AI đọc đề xuất dưới vai biên tập viên: "Hãy đọc đề xuất bài viết này như một biên tập viên bận rộn, cho biết sau mười giây đọc bạn hiểu bài nói gì, và câu hỏi đầu tiên bạn muốn hỏi người viết là gì." Câu hỏi đầu tiên đó thường chỉ ra chỗ đề xuất còn mờ. Sửa chỗ đó trước khi gửi. Cũng nhớ rằng mỗi nơi có tiêu chí riêng; một đề bị từ chối ở chỗ này có thể vừa vặn ở chỗ khác, nên đừng vội gạch ý chỉ vì một lần bị trả lại.
Bỏ ý mà không tiếc: ý bị loại đi đâu
Nhiều người viết khó chọn vì sợ mất ý. Thực tế, ý bị loại hôm nay không biến mất; nó chỉ chưa đến lượt. Hãy phân loại ý bị loại thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là ý thiếu chất liệu: giữ trong sổ với trạng thái đang chín, ghi rõ cần tìm thêm gì. Nhóm thứ hai là ý đúng nhưng không hợp người đọc hiện tại: ghi chú lại, có thể hợp khi bạn viết cho nơi khác.
Nhóm thứ ba là ý không có gì riêng, thường là những ý phổ biến AI gợi ra. Nhóm này nên gạch thẳng tay. Giữ lại chỉ làm sổ ý tưởng phình to và lần sau bạn lại mất thời gian đọc qua. Nếu một ngày bạn có trải nghiệm riêng về đề đó, ý mới sẽ tự đến, rõ ràng hơn bản cũ.
Còn một kiểu bỏ ý nữa: bỏ giữa chừng. Bạn đã viết được nửa bài và nhận ra ý không đứng được. Đây là quyết định khó nhất vì đã tốn công, nhưng đôi khi là quyết định đúng. Trước khi bỏ, thử hỏi: phần đã viết có đoạn nào đứng riêng được thành bài ngắn hơn không? Rất thường có. Một bài dài thất bại hay chứa một bài ngắn tốt bên trong.
Quy trình chọn ý mười lăm phút mỗi tuần
Gắn việc chọn ý vào buổi đọc sổ ý tưởng hằng tuần, để mỗi tuần bạn luôn biết mình sẽ viết gì.
- Lấy ra các ý đang ở trạng thái sẵn sàng hoặc gần sẵn sàng, tối đa mười ý.
- Với mỗi ý, viết câu khẳng định chính. Ý nào không viết được câu, chuyển về đang chín.
- Chấm nhanh các ý còn lại theo sáu câu hỏi, thang ba mức.
- Lấy hai ý điểm cao nhất, nhờ AI phản biện từng ý, tự trả lời các phản bác.
- Chọn một ý, ghi lý do chọn trong một hai câu, và ngày bắt đầu viết.
- Phân loại các ý không được chọn vào ba nhóm: đang chín, để dành, gạch bỏ.
Lý do chọn viết ra giấy có tác dụng lớn hơn bạn nghĩ. Khi viết được nửa bài và bắt đầu nghi ngờ, đọc lại lý do giúp bạn phân biệt giữa nghi ngờ chính đáng và cảm giác chán thường gặp ở giữa mọi bài viết.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một ý tưởng có đáng viết không?
Ý đáng viết khi bạn gọi tên được người đọc và tình huống của họ, có thứ riêng để nói, gói được ý trong một câu, biết bài mình khác các bài đã có ở đâu, có đủ chất liệu và thật sự muốn viết.
Có nên để AI chọn ý tưởng giúp mình không?
Nên dùng AI làm người phản biện, chỉ ra lý do ý có thể thất bại, nhưng không nên để nó quyết định. AI không biết trải nghiệm của bạn, người đọc của bạn hay mức độ bạn muốn viết, mà đó là ba yếu tố quan trọng nhất.
Đề tài đã có nhiều người viết thì có nên viết nữa không?
Có thể viết nếu bạn biết rõ bài của mình khác ở đâu, nhờ trải nghiệm, góc nhìn hay người đọc khác. Nếu không trả lời được câu đó, nên đổi góc hoặc chọn ý khác.
Ý tưởng bị loại nên xử lý thế nào?
Chia thành ba nhóm: thiếu chất liệu thì giữ ở trạng thái đang chín, đúng nhưng chưa hợp người đọc thì để dành, không có gì riêng thì gạch bỏ. Gạch mạnh tay giúp sổ ý tưởng gọn và dễ dùng.
Viết được nửa bài mới thấy ý không ổn thì làm gì?
Trước khi bỏ, xem phần đã viết có đoạn nào đứng riêng được thành bài ngắn hơn không. Nếu không, chấp nhận dừng và ghi lại vì sao ý không đứng được, để lần chọn sau tránh lặp lại.
Bao lâu nên chọn ý một lần?
Mỗi tuần một lần, gắn với buổi đọc lại sổ ý tưởng, khoảng mười lăm phút. Như vậy bạn luôn biết tuần tới viết gì và không phải chọn vội vào lúc đã ngồi trước trang trắng.