Ý tưởng AI đưa ra hay na ná nhau vì mô hình ngôn ngữ được xây để đưa ra câu trả lời có khả năng cao nhất, mà câu trả lời có khả năng cao nhất chính là thứ đã được viết nhiều nhất. Hỏi mười người dùng khác nhau cùng một câu, họ nhận về những danh sách rất giống nhau. Nếu cả mười người cùng viết bài từ danh sách đó, mạng sẽ có thêm mười bài giống nhau.
Bài này giải thích hiện tượng đó bằng ngôn ngữ dễ hiểu, không đi vào kỹ thuật sâu, rồi đưa ra sáu cách đẩy AI ra khỏi lối mòn khi bạn dùng nó để tìm ý. Không có câu lệnh nào khiến AI trở nên độc đáo như một con người có trải nghiệm riêng; mục tiêu là dùng nó đúng chỗ nó mạnh.
Mô hình ngôn ngữ nghiêng về điều phổ biến
Nói đơn giản, một mô hình ngôn ngữ học từ một lượng văn bản rất lớn và học cách đoán chữ tiếp theo hợp lý nhất trong ngữ cảnh. Khi bạn hỏi "ý tưởng bài viết về tiết kiệm tiền", những gì xuất hiện nhiều nhất trong văn bản nó từng học về đề này sẽ có khả năng cao nhất được đưa ra: lập ngân sách, cắt khoản không cần thiết, quy tắc chia phần trăm thu nhập. Không phải vì nó lười, mà vì đó đúng là cách nó được tạo ra.
Thêm vào đó, các chatbot phổ thông thường được tinh chỉnh để trả lời an toàn, hữu ích, dễ chấp nhận với đông người dùng. Nhiều người quan sát thấy quá trình này làm câu trả lời càng đều và càng giống nhau hơn, bớt những hướng lạ hoặc gây tranh cãi. Điều đó tốt khi bạn hỏi kiến thức phổ thông, nhưng bất lợi khi bạn cần một góc mà chưa ai nghĩ tới.
Nhiều công cụ có thông số điều chỉnh độ ngẫu nhiên khi chọn chữ, đôi khi được gọi là nhiệt độ. Tăng thông số này thì câu trả lời đa dạng hơn nhưng cũng dễ lan man và sai hơn. Không phải công cụ nào cũng cho người dùng chỉnh, và cách đặt tên khác nhau theo phiên bản, nên nếu muốn dùng, hãy kiểm tài liệu của công cụ hiện hành. Dù sao, chỉnh thông số chỉ thay đổi bề mặt; đầu vào của bạn mới quyết định phần lớn chất lượng ý.
Những dấu hiệu bạn đang nhận ý "trung bình cộng"
Bạn đoán trước được danh sách. Trước khi bấm gửi câu lệnh, thử tự đoán năm ý AI sẽ đưa ra. Nếu đoán trúng ba bốn ý, bạn đang nhận phần phổ biến nhất của đề.
Ý nào cũng mở bằng cùng một khuôn. Những tiêu đề như "bí quyết", "hướng dẫn toàn diện", "những điều bạn cần biết" xuất hiện dày đặc là dấu hiệu danh sách đang lặp lại khuôn của hàng nghìn bài trên mạng.
Tạo lại câu trả lời chỉ đổi chữ. Bấm tạo lại ba lần, các ý vẫn cùng hướng, chỉ đổi cách diễn đạt. Lúc đó vấn đề nằm ở câu lệnh, không phải ở may rủi.
Không ý nào cần đến bạn. Đọc từng ý và hỏi: ai cũng viết được bài này, hay chỉ người có trải nghiệm như mình mới viết được. Nếu ai cũng viết được, đó là ý trung bình.
Ý gắn với một khẳng định không nguồn. Những ý như "thói quen X giúp tăng năng suất gấp đôi" nghe hấp dẫn nhưng thường không có cơ sở. AI hay ghép ý phổ biến với con số nghe hợp lý.
Sáu cách đẩy AI ra khỏi lối mòn
Mỗi cách dưới đây đánh vào một nguyên nhân khiến ý của AI na ná nhau. Có thể dùng riêng hoặc kết hợp.
- Cho nó thứ chỉ bạn có. Đưa vào trải nghiệm, quan sát, người đọc cụ thể của bạn. Câu lệnh có ba dòng bối cảnh riêng cho ra ý khác hẳn câu lệnh chỉ có một chủ đề. Che tên người, nơi làm việc và chi tiết riêng tư trước khi dán.
- Bắt nó liệt kê lối mòn trước. "Hãy liệt kê mười ý phổ biến nhất mà các bài về đề này hay dùng." Sau đó: "Giờ hãy đưa mười ý khác, không ý nào trùng hoặc gần với mười ý vừa rồi." Gọi tên lối mòn giúp nó tránh lối mòn.
- Đặt ràng buộc lạ. Giới hạn người đọc, giới hạn bối cảnh, giới hạn độ dài, giới hạn chất liệu: "chỉ được dùng ví dụ trong bếp", "người đọc là người vừa nghỉ hưu", "góc nhìn của người làm ca đêm". Ràng buộc buộc nó rời vùng phổ biến.
- Đòi số lượng rồi bỏ phần đầu. Yêu cầu ba mươi ý, bỏ mười ý đầu, đọc kỹ từ ý thứ mười một. Những ý cuối danh sách thường kém phổ biến hơn, đôi khi kỳ quặc, nhưng là nơi có hạt giống lạ.
- Đổi vai người nói. "Hãy đưa ý tưởng như một người thợ sửa xe hai mươi năm nghề nhìn vào đề này." Vai càng cụ thể, càng xa đề, kết quả càng khác.
- Ghép và lật. Lấy hai ý bất kỳ trong danh sách, yêu cầu ghép lại; hoặc lấy một ý và yêu cầu nêu điều ngược lại trong trường hợp nào thì đúng.
Không cách nào đảm bảo ra ý hay. Chúng chỉ tăng độ đa dạng để bạn có nhiều thứ hơn để chọn. Phần chọn vẫn là của bạn, dựa trên người đọc và trải nghiệm của bạn.
Câu lệnh thường và câu lệnh đã đẩy khỏi lối mòn
Ví dụ giả định với đề "viết về việc học ngoại ngữ khi đã đi làm". Cột phải cho thấy cùng một yêu cầu, sau khi thêm bối cảnh và ràng buộc.
| Câu lệnh thường | Câu lệnh đã chỉnh | Khác biệt chính |
|---|---|---|
| Cho mười ý tưởng bài viết về học ngoại ngữ khi đi làm | Mình làm kế toán, học tiếng Nhật buổi tối được hai năm, hay bỏ cuộc vào tháng cuối quý. Cho mười ý chỉ người trong hoàn cảnh này mới viết được | Thêm trải nghiệm riêng |
| Cho thêm ý khác | Liệt kê mười ý phổ biến nhất về đề này, rồi cho mười ý không gần với ý nào trong đó | Gọi tên lối mòn |
| Viết ý tưởng sáng tạo hơn | Chỉ dùng ví dụ từ việc nấu ăn để nói về học ngoại ngữ, cho tám góc | Ràng buộc chất liệu |
| Cho ý tưởng độc đáo | Cho ba mươi ý, ý càng về sau càng ít phổ biến | Đòi số lượng, đọc phần đuôi |
| Góc nhìn mới về học ngoại ngữ | Nhìn đề này như một giáo viên dạy bơi cho người lớn | Đổi vai người nói |
Để ý rằng những câu lệnh "sáng tạo hơn", "độc đáo hơn" gần như không có tác dụng, vì chúng không cho AI biết sáng tạo theo hướng nào. Ràng buộc cụ thể luôn hiệu quả hơn tính từ chung chung.
Khi nào ý phổ biến lại là lựa chọn đúng
Không phải lúc nào cũng cần thoát lối mòn. Có những bài người đọc cần chính là câu trả lời phổ biến, được trình bày rõ ràng và chính xác: hướng dẫn một thao tác cơ bản, giải thích một khái niệm cho người mới, tổng hợp những điều nên biết trước khi bắt đầu một việc. Ở những bài đó, cố tìm góc lạ có khi làm người đọc rối, trong khi họ chỉ muốn biết làm thế nào.
Điều phân biệt bài phổ biến tốt với bài phổ biến nhạt không nằm ở ý tưởng mà nằm ở cách làm. Bài tốt có ví dụ thật, có thứ tự hợp lý, chỉ ra đúng chỗ người mới hay vấp, và không thêm thắt những lời khuyên chung chung cho đủ độ dài. Với bài loại này, AI giúp được ở khâu kiểm xem bạn đã bỏ sót bước nào, còn phần ví dụ và chỗ vấp vẫn đến từ kinh nghiệm của bạn.
Vì vậy, trước khi đẩy AI ra khỏi lối mòn, hãy hỏi người đọc của bài này cần gì: một góc nhìn mới, hay một câu trả lời đáng tin. Nếu là câu trả lời đáng tin, hãy dồn sức vào độ chính xác và sự rõ ràng thay vì độ lạ.
Chỗ AI không thể thay bạn khi tìm ý
Có một giới hạn mà mọi kỹ thuật câu lệnh không vượt qua được: AI không sống cuộc sống của bạn. Nó không biết hôm qua khách của bạn than phiền điều gì, không biết người đọc của bạn đã chán đề nào, không biết bạn từng làm hỏng việc gì và học được gì từ đó. Những thứ đó là nguồn của ý tưởng riêng, và chúng chỉ đến được AI khi bạn đưa vào.
Cũng vì thế, đừng đánh giá năng lực tìm ý của mình qua so sánh với tốc độ của AI. AI đưa ra trăm ý trong vài giây, bạn nghĩ ra năm ý trong mười phút. Nhưng nếu một trong năm ý của bạn đến từ chuyện thật mà chỉ bạn biết, ý đó có giá trị hơn cả trăm ý kia với người đọc. Công việc của AI là mở rộng xung quanh ý đó, không phải thay thế nó.
Một cách nghĩ hữu ích: coi AI như người cùng phòng đọc rất nhiều nhưng chưa từng ra khỏi phòng. Họ biết các bài đã viết, biết các khung quen thuộc, phản ứng rất nhanh. Bạn là người vừa ra ngoài về, mang theo điều vừa thấy. Cuộc trò chuyện tốt nhất là khi bạn kể điều mình thấy và họ giúp bạn nhìn nó từ nhiều phía.
Kiểm một danh sách ý trước khi dùng
Khi đã có danh sách ý sau nhiều lượt với AI, chạy qua bộ câu hỏi ngắn dưới đây để loại phần trung bình cộng:
- Gõ thử ý đó vào công cụ tìm kiếm: nếu trang đầu đã đầy bài gần y hệt, bạn cần một góc khác hoặc một lý do rất mạnh để viết thêm.
- Ý này có cần đến trải nghiệm của mình không, hay ai có mạng cũng viết được?
- Ý có dựa vào một khẳng định cần kiểm không? Nếu có, kiểm trước, không tìm được nguồn thì bỏ khẳng định.
- Mình gói được ý này trong một câu mà người đọc của mình thấy liên quan tới họ không?
- Nếu bỏ hẳn phần AI gợi, chỉ giữ phần mình bổ sung, ý còn đứng được không?
Câu hỏi cuối là phép thử khó nhất. Ý chỉ còn lại cái vỏ khi bỏ phần AI gợi thì nhiều khả năng đó là ý của AI, không phải của bạn. Ý mà phần cốt lõi đến từ bạn, AI chỉ làm rõ thêm, mới là ý đáng viết.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hỏi AI nhiều lần vẫn ra những ý giống nhau?
Vì mô hình ngôn ngữ nghiêng về câu trả lời có khả năng cao nhất, tức là những gì đã được viết nhiều nhất về đề đó. Chatbot phổ thông còn được tinh chỉnh để trả lời an toàn và dễ chấp nhận, nên câu trả lời càng đều hơn.
Thêm chữ "sáng tạo" hay "độc đáo" vào câu lệnh có giúp không?
Thường không giúp nhiều, vì nó không cho AI biết nên khác theo hướng nào. Ràng buộc cụ thể như người đọc, bối cảnh, chất liệu ví dụ, vai người nói hiệu quả hơn hẳn các tính từ chung chung.
Tăng thông số nhiệt độ có làm AI sáng tạo hơn không?
Tăng độ ngẫu nhiên làm câu trả lời đa dạng hơn nhưng cũng dễ lan man và sai hơn. Không phải công cụ nào cũng cho chỉnh và cách gọi khác nhau theo phiên bản, nên cần kiểm tài liệu hiện hành. Đầu vào vẫn quan trọng hơn thông số.
Làm sao biết một ý AI gợi là ý phổ biến?
Thử tự đoán danh sách trước khi hỏi, hoặc gõ ý đó vào công cụ tìm kiếm xem đã có bao nhiêu bài gần y hệt. Nếu đoán trúng hoặc trang đầu đầy bài giống, đó là ý phổ biến.
Đưa trải nghiệm cá nhân vào câu lệnh có an toàn không?
An toàn khi bạn đã che tên người, tên nơi làm việc, khách hàng và chi tiết riêng tư của người khác. Phần trải nghiệm cần giữ là tình huống và bài học, không cần danh tính cụ thể.
AI có thay được người viết ở khâu tìm ý không?
Không thay được phần cốt lõi, vì ý tưởng riêng đến từ trải nghiệm và hiểu biết về người đọc mà AI không có. AI hữu ích ở khâu mở rộng, phản biện và gợi góc nhìn quanh ý bạn đã có.