Giật tít là đặt tiêu đề hứa nhiều hơn những gì bài viết có, hoặc cố ý giấu thông tin cốt lõi, gây sợ hãi, gây sốc để buộc người ta bấm vào. Tiêu đề trung thực mà vẫn hút người đọc thì trả lời ngay ba điều: bài này nói về gì, dành cho ai, và đọc xong người đọc được gì, rồi bài giữ đúng lời hứa đó.
AI rất hợp với việc đưa ra nhiều phương án tiêu đề trong vài giây, nhưng nó có xu hướng chọn kiểu kêu và na ná nhau. Bài này nhìn tiêu đề từ góc người biên tập: các dạng tiêu đề thường dùng, ranh giới giữa hấp dẫn và giật tít, cách lọc và sửa phương án AI đưa ra, và những gì cần kiểm trước khi chốt. Bộ câu lệnh chi tiết để xin tiêu đề nằm ở danh mục câu lệnh mẫu của trang.
Tiêu đề phải làm ba việc trong vài giây
Người đọc lướt qua tiêu đề trong danh sách kết quả tìm kiếm, trên dòng thời gian mạng xã hội hay trong hộp thư, thường chỉ vài giây. Trong khoảng đó, tiêu đề phải giúp họ trả lời: đây có phải thứ mình đang tìm không. Một tiêu đề như "Vài suy nghĩ về việc viết" không trả lời được gì; "Viết mỗi ngày 300 chữ trong một tháng: những gì thay đổi và những gì không" cho người đọc biết chủ đề, hình thức và điều họ sẽ nhận được.
Việc thứ nhất là nói chủ đề bằng chính từ ngữ người đọc dùng. Nếu người ta tìm "cách đặt tiêu đề", tiêu đề của bạn nên có cụm đó, tốt nhất ở gần đầu, thay vì một cách nói văn hoa hơn mà không ai gõ vào ô tìm kiếm.
Việc thứ hai là chỉ ra người đọc: người mới bắt đầu, người viết blog, sinh viên báo chí. Không phải tiêu đề nào cũng cần nêu rõ, nhưng khi bài chỉ hợp với một nhóm, nêu ra giúp đúng người bấm vào và sai người lướt qua, có lợi cho cả hai bên.
Việc thứ ba là lời hứa: cách làm, câu trả lời, một góc nhìn mới, một câu chuyện. Lời hứa càng cụ thể càng đáng tin. Tuy vậy, chỉ hứa điều bài thực sự giao được; tiêu đề hứa "trọn bộ" mà bài chỉ có ba ý là cách nhanh nhất để mất lòng tin.
Những dạng tiêu đề thường dùng và khi nào hợp
Không có dạng tiêu đề nào đúng cho mọi bài. Bảng dưới giúp chọn dạng theo loại bài; các tiêu đề trong cột ví dụ là tự đặt để minh hoạ.
| Dạng tiêu đề | Hợp với bài | Ví dụ tự đặt | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Câu hỏi người đọc tìm | Bài giải thích, trả lời một thắc mắc | Bản tin email là gì và có nên viết không? | Bài phải trả lời thẳng ngay đoạn đầu |
| Cách làm | Bài hướng dẫn từng bước | Cách lập dàn ý cho bài viết dài trong 20 phút | Con số thời gian chỉ dùng khi đã tự thử |
| Danh sách có số | Bài tập hợp lỗi, mẹo, ví dụ | Bảy lỗi dấu câu hay gặp trong bài đăng mạng xã hội | Số lượng phải khớp đúng với bài |
| So sánh, phân biệt | Bài giúp chọn giữa hai thứ | Rút gọn và tóm tắt khác nhau ở đâu | Nêu đủ cả hai vế |
| Kể trải nghiệm | Bài cá nhân, tản văn | Một năm viết bản tin cho ba trăm người đọc | Nói rõ đây là trải nghiệm riêng |
| Hình ảnh, ẩn dụ | Tản văn, truyện, bài văn chương | Những bản thảo nằm trong ngăn kéo | Không hợp với bài cần tìm kiếm |
Dạng cuối cùng đẹp nhưng gần như vô hình với công cụ tìm kiếm. Nếu bài văn chương của bạn đăng trên blog và vẫn muốn có người tìm thấy, có thể giữ tiêu đề ẩn dụ cho bài và viết phần mô tả ngắn rõ nghĩa hơn.
Hấp dẫn và giật tít: ranh giới nằm ở lời hứa
Giấu thông tin cốt lõi. Tiêu đề kiểu "Điều này xảy ra khi bạn viết mỗi ngày" cố ý không nói điều gì, chỉ để người đọc tò mò bấm vào. Lần đầu có thể hiệu quả, nhưng người đọc học rất nhanh cách bỏ qua kiểu tiêu đề này.
Hứa vượt quá bài. "Bí quyết", "tất cả", "duy nhất", "không ai nói cho bạn" là những chữ hứa nhiều. Nếu bài không giao được, người đọc rời trang ngay và nhớ tên bạn theo cách không tốt.
Đánh vào nỗi sợ. Tiêu đề doạ người đọc rằng họ đang làm sai, sắp mất gì đó, có thể kéo lượt bấm nhưng tạo cảm giác bị thao túng. Với chủ đề nhạy cảm như sức khoẻ, tiền bạc, trẻ em, kiểu tiêu đề này còn gây hại thật.
Dùng chữ cảm thán thay cho thông tin. "Sốc", "không thể tin nổi", chuỗi dấu chấm than. Tiêu đề không có thông tin nào ngoài cảm xúc thường đi kèm bài cũng rỗng như vậy.
Hấp dẫn đúng nghĩa là cụ thể. Một con số thật, một chi tiết lạ, một câu hỏi người đọc đang có, một kết quả rõ ràng. Tiêu đề cụ thể vừa hút người đọc vừa đứng vững khi họ đọc xong bài.
Nhờ AI đưa nhiều phương án rồi lọc
AI đưa ra nhiều tiêu đề rất nhanh, và đó là điểm mạnh nên dùng: thay vì nghĩ một tiêu đề hoàn hảo, bạn chọn trong hai mươi phương án. Quy trình gợi ý:
- Đưa AI bản tóm tắt bài trong vài câu, hoặc cả bài nếu không có thông tin cần che. Thêm người đọc là ai và tiêu đề sẽ xuất hiện ở đâu.
- Yêu cầu hai mươi phương án chia theo dạng: câu hỏi, cách làm, danh sách, so sánh, trải nghiệm. Chia dạng giúp tránh hai mươi biến thể của cùng một câu.
- Thêm ràng buộc: không dùng các từ "bí quyết", "tất cả", "sốc", không dấu chấm than, không hứa điều bài không có, cụm từ khoá chính ở đầu.
- Gạch bỏ những tiêu đề hứa quá bài, rồi chọn ra ba đến năm cái bạn thích.
- Đọc to từng tiêu đề còn lại. Tiêu đề khó đọc thành tiếng thường cũng khó nhớ.
- Nếu vẫn phân vân, hỏi AI đóng vai người đọc mục tiêu: "Là người mới viết blog, bạn bấm vào tiêu đề nào trước, vì sao, và đọc xong bài bạn có thấy bị lừa không." Câu trả lời chỉ để tham khảo, quyết định vẫn là của bạn.
Cuối cùng, sửa tay tiêu đề được chọn. Tiêu đề do AI đưa ra thường có nhịp na ná nhau, nhiều dấu hai chấm, và hay dùng cùng vài cụm quen. Thay một từ cho giống giọng bạn hơn là bước nhỏ nhưng làm khác biệt.
Mỗi nơi đăng cần một kiểu tiêu đề hơi khác
Cùng một bài, tiêu đề tốt nhất có thể khác nhau tuỳ nơi người đọc gặp nó:
- Trang blog, kết quả tìm kiếm: từ khoá người tìm ở đầu, rõ nghĩa ngay cả khi đứng tách khỏi trang, thường không quá sáu mươi lăm ký tự để không bị cắt cụt trên trang kết quả.
- Mạng xã hội: dòng đầu bài đăng đóng vai tiêu đề, có thể gần giọng nói hơn, nhưng vẫn nên cho biết bài nói về gì thay vì chỉ gợi tò mò.
- Bản tin email: dòng tiêu đề thư nên ngắn, người nhận nhận ra là của bạn, và cho biết số này có gì. Tránh viết tiêu đề thư giống thư quảng cáo, vì hộp thư có thể lọc mất.
- Truyện, tản văn, thơ: tiêu đề là một phần của tác phẩm. Có thể là hình ảnh, một câu trong bài, một chi tiết nhỏ. Ở đây tiêu chí tìm kiếm xếp sau giọng văn.
- Bài gửi báo, tạp chí: toà soạn thường có người đặt tít riêng. Bạn vẫn nên đề xuất tiêu đề rõ ràng để biên tập viên hiểu bài nhanh, và chấp nhận rằng tít đăng có thể khác.
Tiêu đề và đoạn mô tả ngắn phải đi thành cặp
Hiếm khi tiêu đề xuất hiện một mình. Trên trang kết quả tìm kiếm, bên dưới là đoạn mô tả ngắn; trên mạng xã hội là vài dòng đầu bài; trên báo là đoạn sa-pô in đậm. Người đọc đọc cả cặp này rồi mới quyết định, nên viết riêng từng phần mà không nhìn phần kia là bỏ phí một nửa cơ hội.
Nguyên tắc chia việc đơn giản: tiêu đề nói chủ đề và lời hứa, đoạn mô tả nói cụ thể bài có gì để giữ lời hứa đó. Nếu tiêu đề là "Cách rút gọn bài viết mà không mất ý", đoạn mô tả không nên lặp lại câu đó bằng lời khác, mà nên kể ra bài có những gì: cắt theo tầng, danh sách từ thừa, ví dụ trước và sau. Người đọc nhìn thấy thứ cụ thể sẽ tin lời hứa hơn.
Lỗi hay gặp ở bản do AI viết là đoạn mô tả mở bằng những cụm chung như "khám phá", "tìm hiểu ngay", "mọi điều bạn cần biết". Những cụm này chiếm chỗ mà không nói gì. Khi nhờ AI viết đoạn mô tả, dặn rõ: không dùng lời mời gọi, nêu ba thứ cụ thể bài có, độ dài trong khoảng một đến hai câu. Sau đó đọc tiêu đề và đoạn mô tả liền nhau xem chúng có bổ sung cho nhau hay đang nói cùng một điều hai lần.
Kiểm tiêu đề lần cuối trước khi đăng
Trước khi bấm đăng, đọc tiêu đề cùng với đoạn mở đầu. Nếu đoạn mở không trả lời được lời hứa của tiêu đề, một trong hai cần sửa. Đây là lỗi phổ biến khi tiêu đề được đặt sau cùng, theo kiểu tách rời khỏi bài.
Kiểm độ dài và cách hiển thị: trên trang kết quả tìm kiếm, tiêu đề dài sẽ bị cắt, nên phần quan trọng phải nằm ở đầu. Trên điện thoại, tiêu đề dài chiếm ba bốn dòng và đẩy nội dung xuống. Kiểm chính tả tiêu đề riêng, vì lỗi ở tiêu đề lộ nhất mà lại hay bị bỏ qua khi soát thân bài.
Kiểm tiêu đề các mục bên trong nữa. Tiêu đề mục tốt cho phép người đọc lướt và vẫn nắm được bài; tiêu đề mục kiểu "Phần 1", "Mở rộng" thì không. Bạn có thể nhờ AI liệt kê riêng tiêu đề các mục và hỏi: chỉ đọc chừng đó, người đọc hiểu bài nói gì không. Nếu câu trả lời khác với ý bạn, tiêu đề mục cần viết lại cho cụ thể hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu đề nên dài bao nhiêu chữ?
Không có con số cố định. Với bài cần người tìm thấy qua công cụ tìm kiếm, phần quan trọng nên nằm trong khoảng năm mươi đến sáu mươi lăm ký tự đầu để không bị cắt. Với mạng xã hội và truyện, độ dài linh hoạt hơn, miễn đọc to vẫn trôi.
Có nên đặt tiêu đề trước khi viết bài?
Đặt một tiêu đề tạm trước khi viết giúp giữ hướng bài. Sau khi viết xong, quay lại sửa, vì bài thường đi lệch khỏi ý ban đầu và tiêu đề cần khớp với bài thật chứ không phải bài dự định.
Tiêu đề dạng câu hỏi có bị coi là giật tít không?
Không, nếu đó là câu người đọc thật sự hỏi và bài trả lời thẳng. Tiêu đề câu hỏi chỉ thành giật tít khi câu trả lời là "không" mà bài cố tình né, hoặc khi câu hỏi được đặt ra để gây hoang mang.
Dùng AI đặt tiêu đề có cần ghi chú là dùng AI không?
Đặt tiêu đề thường được xem là phần nhỏ của biên tập, nhiều nơi không yêu cầu ghi chú riêng. Tuy vậy, quy định khác nhau theo toà soạn, nền tảng, cuộc thi; hãy kiểm quy định nơi bạn đăng nếu không chắc.
Đổi tiêu đề bài đã đăng có ảnh hưởng gì không?
Bài đã được chia sẻ hoặc đã có người tìm thấy có thể hiển thị tiêu đề cũ ở một số nơi một thời gian. Nếu tiêu đề cũ sai hoặc hứa quá, sửa vẫn nên làm. Nếu chỉ muốn thử tiêu đề hay hơn, cân nhắc giữ đường dẫn bài không đổi.
Làm sao để tiêu đề không giống hàng trăm bài khác cùng chủ đề?
Thêm thứ chỉ bài bạn có: người đọc cụ thể, bối cảnh cụ thể, một trải nghiệm thật, một góc khác. "Cách đặt tiêu đề cho bản tin email gửi đồng nghiệp" khác hẳn một tiêu đề chung chung, và đúng người tìm sẽ chọn nó.