Trong tiếng Việt, xưng hô là quyết định giọng văn đầu tiên bạn phải đưa ra, vì mỗi cặp xưng hô đã mang sẵn quan hệ tuổi tác, thân sơ, trên dưới. Gọi người đọc là "bạn" và tự xưng "mình" tạo không khí ngang hàng thân mật; gọi "anh chị", "quý vị" tạo khoảng cách tôn trọng; không tự xưng gì là giọng biên tập trung tính.
Không có cách nào đúng cho mọi bài. Chọn theo người đọc, theo kênh, và theo vai bạn muốn đứng. Bài này phân tích sắc thái từng cách gọi và tự xưng, đưa năm tình huống thường gặp, chỉ ra những lỗi xưng hô bản nháp AI hay mắc, và cách giữ xưng hô nhất quán khi viết nhiều hay viết chung.
Vì sao xưng hô là quyết định giọng văn đầu tiên
Tiếng Anh có "you" dùng cho mọi người đọc và một đại từ ngôi thứ nhất dùng cho mọi người viết. Tiếng Việt thì gần như không có cặp xưng hô trung tính hoàn toàn. Khi bạn gọi người đọc là "bạn", bạn đã đặt họ ngang hàng; gọi "anh chị", bạn đã đứng thấp hơn một chút để tỏ ý tôn trọng; gọi "các em", bạn đã đứng ở vị trí người đi trước. Câu đầu tiên của bài đã xác lập quan hệ đó.
Vì quan hệ được xác lập sớm, đổi xưng hô giữa chừng gây cảm giác lạ rất mạnh, mạnh hơn nhiều so với đổi từ ngữ hay nhịp câu. Người đọc có thể không nhận ra bạn đổi từ "kiểm tra" sang "rà soát", nhưng sẽ nhận ra ngay khi đoạn trên gọi họ là "bạn" và đoạn dưới gọi là "quý khách".
Đây cũng là chỗ bản nháp AI dễ sai nhất, vì máy học xưng hô từ đủ loại văn bản và không tự biết bài của bạn đang đứng ở quan hệ nào. Quyết định xưng hô trước khi viết, ghi nó vào bản mô tả giọng, và soát nó đầu tiên khi sửa là ba việc nhỏ tiết kiệm nhiều công.
Các cách gọi người đọc và sắc thái
Bảng dưới là sắc thái phổ biến; cảm nhận có thể khác nhau theo vùng miền và lứa tuổi, nên thử đọc to với người đọc thật của bạn.
| Cách gọi | Sắc thái | Hợp với | Cần cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Bạn | Ngang hàng, thân thiện, trung tính nhất | Blog, bài hướng dẫn, bản tin cá nhân, đa số bài trên mạng | Người đọc lớn tuổi có thể thấy hơi xuồng xã |
| Các bạn | Như nói với một nhóm, gần lớp học, buổi nói chuyện | Bài cho cộng đồng, nhóm học, người đọc trẻ | Làm người đọc thấy mình là một trong đám đông |
| Anh chị | Tôn trọng, hơi khiêm nhường | Bài cho chủ cơ sở, người đi làm lâu năm, phụ huynh | Dài hơn, lặp nhiều thì nặng câu |
| Quý vị, quý khách | Trang trọng, khoảng cách lớn | Thông báo, thư chính thức, văn bản dịch vụ | Lạc giọng trong bài chia sẻ cá nhân |
| Các em, con | Người đi trước nói với người nhỏ tuổi | Bài cho học sinh, truyện cho trẻ | Người đọc trưởng thành sẽ thấy bị coi nhỏ |
| Không gọi | Giọng biên tập trung tính, văn bản tra cứu | Bài giải thích khái niệm, tài liệu tham khảo | Dễ khô nếu cả bài không có chút nào hướng về người đọc |
Phần lớn bài trên mạng chọn "bạn" vì nó là lựa chọn ít rủi ro nhất cho người đọc không rõ tuổi. Nhưng nếu bạn biết rõ người đọc của mình, ví dụ chủ tiệm tạp hoá ở các tỉnh miền Tây hay phụ huynh có con học tiểu học, chọn cách gọi gần với cách họ được gọi ngoài đời sẽ làm bài ấm hơn hẳn.
Các cách tự xưng của người viết
"Mình". Thân mật, ngang hàng, hợp với blog cá nhân và bản tin của một người. "Mình" cũng là cách tự xưng phổ biến nhất trên mạng xã hội. Đi với "bạn" thành cặp tự nhiên.
"Chúng ta", "chúng mình". Gộp người viết và người đọc vào một nhóm. Dùng tốt khi bạn thật sự cùng hoàn cảnh với người đọc ("chúng ta đều từng bí ý"). Lạm dụng thì nghe như diễn văn, và khi bạn khuyên người đọc làm gì mà nói "chúng ta nên" thì hơi né trách nhiệm.
Xưng bằng tên hoặc tên trang. Một số người viết xưng bằng tên riêng hay tên thương hiệu, nhất là trên trang của một nhóm. Cách này rõ ràng nhưng lặp nhiều nghe như nói về người thứ ba. Dùng ở câu mở hoặc câu chào, không dùng trong mọi đoạn.
Không tự xưng. Giọng biên tập: người viết đứng sau bài, chỉ có thông tin và người đọc. Hợp với bài giải thích, tài liệu, hướng dẫn kỹ thuật. Muốn đỡ khô thì vẫn gọi người đọc là "bạn" và để chính kiến lộ qua cách nhận định.
"Em". Hay gặp trong lời bán hàng và chăm sóc khách. Trong bài chia sẻ, "em" chỉ hợp khi người viết thật sự trẻ hơn người đọc và muốn giữ vị trí đó, như sinh viên viết cho thầy cô hay đàn anh trong nghề. Ở bài đại trà, "em" dễ nghe như lời chào hàng.
Giọng theo người đọc: năm tình huống thường gặp
Xưng hô chỉ là phần nổi. Mỗi nhóm người đọc còn kéo theo độ dài câu, mức giải thích thuật ngữ và độ thân mật. Năm tình huống dưới đây là gợi ý xuất phát.
- Học sinh trung học. Gọi "các bạn" hoặc "bạn", câu ngắn, ví dụ từ trường lớp và đời sống tuổi teen, tránh giọng dạy đời. Không so sánh hay xếp hạng các em với nhau.
- Người lớn tuổi. Gọi "anh chị", "cô chú" tuỳ độ tuổi bạn hình dung, chữ to rõ ý, ít thuật ngữ, mỗi bước một câu. Không giả định họ đã biết những thao tác công nghệ cơ bản.
- Đồng nghiệp trong nghề. Gọi "bạn" hoặc "anh chị", dùng thuật ngữ nghề không cần giải thích, đi thẳng vào chỗ khó. Họ ghét bị giải thích điều họ đã biết.
- Người mới vào nghề. Gọi "bạn", giải thích thuật ngữ ngay lần đầu, kể cả sai lầm của chính người viết để họ đỡ ngại.
- Cộng đồng trên mạng xã hội. "Mọi người", "cả nhà" hay "các bạn" tuỳ không khí nhóm; câu ngắn, có chỗ hỏi lại người đọc. Không giả định ai cũng đọc hết bài.
Một bài chỉ nên có một nhóm người đọc chính. Khi bạn cố viết cho cả học sinh lẫn phụ huynh trong cùng một bài, xưng hô sẽ chông chênh. Tách thành hai bài thường dễ hơn.
AI hay sai xưng hô ở đâu
Lỗi phổ biến nhất là đổi xưng hô giữa chừng. Đoạn mở gọi "bạn", đoạn giữa chuyển sang "quý vị" khi nói về dịch vụ, đoạn kết lại "chúng ta". Máy viết từng đoạn theo ngữ cảnh gần nhất, và văn bản nó học có đủ mọi kiểu xưng hô. Bản nháp càng dài, nguy cơ càng cao.
Lỗi thứ hai là dùng "bạn" ở mọi câu, đúng như "you" trong tiếng Anh. Tiếng Việt cho phép tỉnh lược khi đã rõ đang nói với ai; một đoạn năm câu có năm chữ "bạn" nghe như đang bị chỉ tay. Lỗi thứ ba là lạm dụng "chúng ta" theo khuôn diễn văn, nhất là ở đoạn kết.
Lỗi thứ tư tinh hơn: xưng hô đúng nhưng giọng không khớp. Bài gọi "anh chị" rất lễ phép nhưng câu văn lại hướng dẫn kiểu ra lệnh liên tục; hoặc bài xưng "mình" thân mật nhưng câu chữ cứng như công văn. Người đọc thấy chỗ vênh dù không gọi được tên. Khi sửa, đọc riêng các câu có xưng hô và hỏi: người đứng ở vị trí này có nói như vậy không?
Trong truyện và tản văn: ngôi kể không phải là xưng hô với người đọc
Khi viết văn chương, có hai lớp dễ lẫn. Lớp thứ nhất là ngôi kể: người kể chuyện xưng ở ngôi thứ nhất ("mình", "tao", "em", hay tên nhân vật tự gọi), hoặc đứng ngoài kể về "anh ấy", "cô ấy", "hắn". Lớp thứ hai là quan hệ giữa người viết và người đọc, vốn trong truyện thường vắng mặt. Tản văn thì khác: người viết hay nói thẳng với người đọc, nên cả hai lớp cùng xuất hiện.
Lựa chọn đại từ cho nhân vật mang rất nhiều nghĩa trong tiếng Việt. Gọi một nhân vật là "hắn" thay vì "anh ta" đã là một lời nhận xét; để cô con gái gọi mẹ là "bà" khi giận là cả một cảnh. Đây là chỗ bản nháp AI hay làm phẳng đi: máy chọn đại từ an toàn nhất, mất hết những thay đổi xưng hô theo cảm xúc mà người viết tiếng Việt dùng như một công cụ kể chuyện.
Nếu bạn dùng AI làm người đọc thử cho truyện, hãy nhờ nó chỉ ra những chỗ xưng hô giữa các nhân vật thay đổi và hỏi bạn có cố ý không, thay vì để nó viết thoại. Những chỗ xưng hô đổi theo quan hệ, theo cơn giận, theo sự xa cách là của bạn; máy chỉ nên giúp bạn thấy chỗ mình làm chưa nhất quán ngoài ý muốn.
Giữ xưng hô nhất quán khi dùng AI và khi viết chung
Vài thao tác đơn giản giúp xưng hô không trôi, dù bạn nhờ máy nháp hay cả nhóm cùng viết cho một trang.
- Ghi quyết định xưng hô vào dòng đầu của bản mô tả giọng: gọi người đọc là gì, tự xưng là gì, có những ngoại lệ nào.
- Đưa dòng đó vào mọi câu lệnh, kèm một câu mẫu: "Gọi người đọc là 'bạn', tự xưng 'mình' và rất ít khi xưng. Không dùng 'quý vị', không dùng 'chúng ta' ở đoạn kết."
- Khi nhận bản nháp, tìm kiếm mọi đại từ nhân xưng và xem từng chỗ. Việc này mất một hai phút với bài dài.
- Với nhóm nhiều người viết cho một trang, ghi xưng hô thành quy định trong sổ tay biên tập và cho người biên tập cuối soát riêng mục này.
- Khi đổi xưng hô cho một kênh mới, đổi hẳn từ một mốc rõ ràng và giữ đều, đừng để bài cũ bài mới lẫn lộn trong cùng một chuyên mục.
Nếu bạn đã viết nhiều năm với một cách xưng hô và muốn đổi, người đọc cũ sẽ cần thời gian làm quen. Một câu giải thích ngắn trong bản tin hay bài đăng đầu tiên sau khi đổi thường đủ để họ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gọi người đọc là "bạn" khi họ lớn tuổi hơn mình?
Trên mạng, "bạn" đã thành cách gọi trung tính chấp nhận được với đa số người đọc. Nhưng nếu bạn biết người đọc chính là người lớn tuổi, như bài cho phụ huynh hay hưu trí, "anh chị" hoặc "cô chú" sẽ ấm và tôn trọng hơn. Thử đọc to với một người trong nhóm đó.
Bài không tự xưng có bị khô không?
Không nhất thiết. Nhiều bài giải thích tốt không có đại từ ngôi thứ nhất nào mà vẫn ấm, nhờ gọi người đọc là "bạn", dùng ví dụ gần gũi và có chính kiến rõ. Khô thường đến từ câu chữ chung chung, không phải từ việc vắng người xưng.
Trộn "mình" và "chúng ta" trong cùng bài có được không?
Được, nếu mỗi từ có vai riêng: "mình" khi kể trải nghiệm riêng, "chúng ta" khi nói điều cả người viết lẫn người đọc cùng gặp. Điều cần tránh là dùng lẫn lộn không theo quy tắc nào, khiến người đọc không rõ ai đang nói.
Viết bản tin email thì nên xưng hô thế nào?
Bản tin email giống một lá thư gửi từng người, nên cặp "bạn" và "mình" hoặc gọi bằng tên người nhận là phổ biến. Nếu bản tin của một tổ chức, có thể xưng bằng tên tổ chức ở lời chào rồi giữ giọng biên tập trong phần thân.
Từ địa phương trong xưng hô như "tui", "bây" có nên dùng không?
Có thể dùng khi bạn viết cho cộng đồng cùng vùng hoặc khi đó là giọng tự nhiên của bạn và người đọc đã quen. Với người đọc cả nước, những từ này dễ gây hiểu lầm về sắc thái, nên dùng có chủ ý và tiết chế.
AI cứ đổi xưng hô dù đã dặn thì làm sao?
Chia bài thành các phần ngắn và nhắc lại quy định xưng hô ở mỗi lần nhờ viết tiếp. Sau đó soát bằng chức năng tìm kiếm đại từ. Nếu vẫn lệch nhiều, sửa tay phần xưng hô nhanh hơn là cố ép máy làm đúng.