Lối văn dịch là câu tiếng Việt viết theo cấu trúc tiếng Anh: bị động có "bởi", danh từ hoá bằng "việc" và "sự", trạng từ "một cách", đại từ "nó" và "điều này" dày đặc, tiêu đề viết hoa mọi chữ. Câu không sai ngữ pháp, nhưng người đọc thấy gượng như đang đọc bản dịch.
Bản nháp AI tiếng Việt hay mắc lỗi này vì phần lớn văn bản mà các mô hình học là tiếng Anh, và cấu trúc tiếng Anh thấm sang khi máy viết tiếng Việt. Bài này đi qua từng dấu hiệu với câu ví dụ giả định trước và sau khi sửa, rồi đưa một quy trình để phòng ngay từ câu lệnh.
Lối văn dịch là gì và vì sao bản nháp AI hay mắc
Từ trước khi có AI, giới biên tập đã dùng chữ "văn dịch" để chỉ những bản dịch bám cấu trúc câu gốc thay vì chuyển ý sang cách nói của tiếng Việt. Câu kiểu "Cuốn sách này được viết bởi một nhà báo" là ví dụ quen thuộc: đúng nghĩa, nhưng người Việt nói tự nhiên sẽ là "Cuốn sách này do một nhà báo viết" hoặc "Một nhà báo viết cuốn sách này".
Các mô hình ngôn ngữ lớn học từ kho văn bản trong đó tiếng Anh chiếm phần lớn. Khi viết tiếng Việt, chúng giỏi chọn từ Việt, nhưng khung câu bên dưới vẫn hay mang dấu vết tiếng Anh. Lỗi này nặng hơn khi bạn viết câu lệnh bằng tiếng Anh rồi bảo máy trả lời tiếng Việt, hoặc khi chủ đề là công nghệ, kinh doanh, nơi tài liệu gốc chủ yếu bằng tiếng Anh.
Người đọc phổ thông không gọi được tên lỗi, nhưng họ cảm thấy bài "khó vào", "đọc mệt", "nghe như sách dịch". Với người viết, sửa văn dịch là một trong những cách nhanh nhất để bản nháp gần giọng mình hơn, vì giọng văn tiếng Việt tự nhiên của bạn vốn không có những cấu trúc này.
Bị động có "bởi" và chuyện "được", "bị"
Tiếng Anh dùng bị động rất nhiều, kèm "by" để chỉ người làm. Tiếng Việt cũng có bị động, nhưng dùng ít hơn, và "được", "bị" mang sắc thái: "được" thường đi với việc có lợi hay trung tính, "bị" với việc bất lợi. Câu "Anh ấy được sa thải" nghe kỳ chính vì "được" kéo theo nghĩa may mắn. Máy viết theo khuôn tiếng Anh nên đôi khi chọn sai, hoặc dùng bị động ở chỗ người Việt dùng chủ động.
Dấu hiệu dễ thấy nhất là chữ "bởi" chỉ người làm. Ví dụ giả định: "Quy trình này đã được thiết kế bởi đội ngũ kỹ thuật" có thể sửa thành "Đội kỹ thuật đã thiết kế quy trình này". Nếu muốn giữ trọng tâm là quy trình, dùng "do": "Quy trình này do đội kỹ thuật thiết kế". Cả hai đều tự nhiên hơn bản có "bởi".
Không phải câu bị động nào cũng sai. "Bài đã được đăng" là câu bình thường khi không cần nói ai đăng. Nguyên tắc sửa: nếu biết ai làm và việc đó quan trọng với người đọc, đưa người làm lên làm chủ ngữ; nếu không cần nói ai làm, giữ bị động ngắn, bỏ phần "bởi".
Danh từ hoá: "việc", "sự", "thực hiện"
"Việc" mở câu. Câu tiếng Anh hay lấy một danh động từ làm chủ ngữ ("Writing every day helps…"), và bản nháp tiếng Việt chuyển thành "Việc viết mỗi ngày giúp…". Nhiều khi bỏ "việc" câu vẫn đứng: "Viết mỗi ngày giúp bạn…". Khi một đoạn có ba bốn chữ "việc" mở câu, đó là dấu hiệu văn dịch.
"Sự" trước động từ, tính từ. "Sự phát triển của kỹ năng", "sự cần thiết của việc kiểm tra" là cụm danh từ nặng. Viết lại bằng động từ: "kỹ năng lớn dần", "cần kiểm tra". Ví dụ giả định: "Sự thiếu nhất quán trong giọng văn gây ra sự khó chịu cho người đọc" thành "Giọng văn lúc thế này lúc thế khác làm người đọc khó chịu".
"Thực hiện" làm động từ chung. "Thực hiện việc kiểm tra", "tiến hành việc đánh giá" là hai động từ cho một hành động. Bỏ động từ chung, giữ động từ thật: "kiểm tra", "đánh giá".
Chuỗi "của" nối dài. "Chất lượng của nội dung của các bài viết của bạn" là dấu vết của "of" lồng nhau. Tiếng Việt thường bỏ "của" khi quan hệ đã rõ: "chất lượng các bài bạn viết".
Từ thừa vì tiếng Anh bắt buộc mà tiếng Việt thì không
"Một" như mạo từ. Tiếng Anh cần "a/an" trước danh từ đếm được, tiếng Việt thì không. "Đây là một cách hay để bắt đầu" có thể giữ "một", nhưng "Bạn cần một kế hoạch, một mục tiêu và một lịch trình" thì bỏ bớt cho gọn. Cụm "là một trong những" cũng là dịch thẳng, nhiều chỗ thay được bằng nhận định trực tiếp.
"Một cách" trước tính từ. "Một cách nhanh chóng", "một cách hiệu quả" là cách chuyển trạng từ đuôi -ly. Tiếng Việt thường đặt tính từ ngay sau động từ: "làm nhanh", "viết gọn". Giữ "một cách" chỉ khi cần nhấn hoặc khi tính từ dài.
"Các", "những" thừa. Tiếng Anh đánh dấu số nhiều bắt buộc; tiếng Việt chỉ thêm "các", "những" khi cần. "Các bạn hãy chuẩn bị các tài liệu và các câu hỏi" nghe nặng; "Bạn chuẩn bị tài liệu và câu hỏi" là đủ.
Chủ ngữ lặp lại mỗi câu. Tiếng Anh cần chủ ngữ ở mọi câu nên bản nháp hay có "bạn" ở đầu ba câu liên tiếp. Tiếng Việt cho phép tỉnh lược khi chủ ngữ đã rõ; bỏ bớt làm câu nhẹ và giống lời nói hơn.
Đại từ "nó", "điều này" và câu có chủ ngữ nặng
Tiếng Anh dùng "it" và "this" liên tục để nối câu. Chuyển thẳng sang tiếng Việt thành "nó" và "điều này" ở gần như mọi câu thứ hai. "Nó" trong tiếng Việt dùng cho vật thì được, nhưng dày đặc thì nghe như nói trống không; dùng cho người thì thường mang sắc thái coi thường. Câu "AI viết rất nhanh. Nó có thể tạo ra một bài trong vài giây. Điều này giúp…" có thể viết lại thành "AI viết một bài trong vài giây, nhờ vậy…".
Dấu hiệu thứ hai là chủ ngữ dài lê thê đứng trước động từ: "Những người mới bắt đầu viết blog mà chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc xây dựng giọng văn riêng thường…". Tiếng Anh chịu được kiểu câu này nhờ dấu hiệu ngữ pháp rõ; tiếng Việt đọc đến cuối chủ ngữ là người đọc đã quên câu bắt đầu thế nào. Cách sửa: tách thành hai câu, hoặc đưa phần bổ nghĩa ra sau: "Người mới viết blog thường…, nhất là khi chưa quen tìm giọng riêng".
Một dấu hiệu nữa là mở câu bằng các cụm dịch thẳng như "Khi nói đến…", "Đây là lý do tại sao…", "Điều quan trọng cần lưu ý là…". Chúng không sai, nhưng gặp liên tục là thấy ngay khuôn. Câu tiếng Việt tự nhiên thường vào thẳng chủ đề.
Thử với một đoạn ví dụ giả định trong bản nháp về bản tin email: "Khi nói đến việc viết bản tin, điều quan trọng cần lưu ý là nó cần được gửi đi một cách đều đặn. Điều này giúp người đọc hình thành thói quen." Sau khi gỡ các dấu vết dịch: "Bản tin phải đi đều, đúng ngày đúng giờ, để người đọc quen chờ nó." Câu sau ngắn hơn một nửa, nói cùng một ý, và nghe như người thật đang khuyên bạn.
Viết hoa tiêu đề, gạch ngang, dấu hai chấm: lỗi trình bày kiểu Anh
Ngoài câu chữ, bản nháp AI còn mang thói quen trình bày của văn bản tiếng Anh. Chúng nhỏ nhưng làm bài trông như dịch.
- Viết hoa mọi chữ trong tiêu đề. Kiểu "Cách Viết Bản Tin Email Cho Người Mới" là quy ước của tiếng Anh. Tiếng Việt thông thường chỉ viết hoa chữ đầu và tên riêng: "Cách viết bản tin email cho người mới".
- Gạch ngang dài chèn giữa câu. Tiếng Anh dùng dấu gạch dài để chen ý; tiếng Việt dùng được nhưng ít hơn. Ba bốn dấu gạch trong một đoạn là dấu hiệu; đổi phần lớn thành dấu phẩy hoặc tách câu.
- Dấu hai chấm sau mọi tiêu đề phụ. "Bước 1: Lên dàn ý: Đây là bước…" là chồng dấu. Mỗi dòng chỉ nên có một dấu hai chấm.
- Ngoặc kép cho mọi thuật ngữ. Máy hay đặt ngoặc kép quanh từ bình thường để nhấn. Chỉ dùng ngoặc kép cho lời trích, tên gọi đặc biệt, hoặc từ dùng theo nghĩa khác thường.
- Dấu chấm phẩy liên tục. Dấu chấm phẩy có trong tiếng Việt nhưng văn thường ít dùng. Bản nháp có nhiều dấu chấm phẩy thường đọc dễ hơn khi tách thành câu riêng.
- Danh sách gạch đầu dòng cho mọi thứ. Hai ba ý liên quan thì viết thành câu văn sẽ tự nhiên hơn liệt kê.
Phần lớn lỗi trình bày này sửa được bằng tìm và thay trong trình soạn thảo, nhưng hãy xem từng chỗ, đừng thay hàng loạt: tên riêng vẫn phải viết hoa, và đôi khi một dấu gạch dài là lựa chọn đúng.
Phòng văn dịch ngay từ câu lệnh
Sửa sau thì tốn công. Một vài thói quen khi giao việc cho AI giảm đáng kể lượng văn dịch trong bản nháp.
- Viết câu lệnh bằng tiếng Việt, kể cả khi bạn quen dùng tiếng Anh với công cụ. Ngôn ngữ của câu lệnh kéo theo khung câu của bản nháp.
- Đưa kèm một hai đoạn văn tiếng Việt của bạn làm mẫu giọng; mẫu có câu chủ động, ngắn, ít "việc" và "sự" sẽ kéo bản nháp theo.
- Dặn rõ: "Viết như người Việt nói chuyện với người Việt. Ưu tiên câu chủ động, không dùng 'bởi' chỉ người làm, hạn chế 'việc', 'sự', 'một cách', không viết hoa mọi chữ trong tiêu đề."
- Khi nhận bản nháp, dùng chức năng tìm kiếm đếm các chữ "bởi", "việc", "sự", "một cách", "điều này", "nó". Con số cao là chỗ cần sửa trước.
- Đọc to một đoạn. Câu văn dịch thường làm bạn hụt hơi hoặc phải đọc lại để hiểu.
Nếu bạn cần dịch tài liệu thật từ tiếng Anh, đó là việc khác với viết bài: bản dịch cần đúng nghĩa trước, rồi mới chuốt câu. Các bước ở đây áp dụng cho bản nháp bạn nhờ máy viết thẳng bằng tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Câu bị động trong tiếng Việt có sai không?
Không sai. Tiếng Việt có bị động với "được" và "bị", dùng tự nhiên khi không cần nói ai làm hoặc khi muốn nhấn vào người chịu tác động. Vấn đề chỉ là lạm dụng bị động theo khuôn tiếng Anh, nhất là kèm "bởi" để chỉ người làm.
Văn bản hành chính, học thuật có cần tránh danh từ hoá không?
Văn bản hành chính và học thuật vốn dùng danh từ hoá nhiều hơn vì cần trang trọng và khái quát, nên mức chấp nhận cao hơn. Ngay cả ở đó, chuỗi "việc thực hiện sự đánh giá" vẫn nên rút gọn. Bài blog hay bản tin cá nhân thì nên tránh hẳn những chuỗi như vậy.
Có nên bảo AI dịch câu lệnh tiếng Anh sang rồi viết không?
Không nên. Câu lệnh tiếng Anh kéo theo khung tư duy và cấu trúc tiếng Anh, bản nháp sẽ nặng văn dịch hơn. Tốt hơn là tự viết câu lệnh bằng tiếng Việt, ngắn cũng được, và đưa mẫu văn tiếng Việt của bạn kèm theo.
Từ mượn tiếng Anh trong bài có phải là văn dịch không?
Không hẳn. Văn dịch là chuyện cấu trúc câu, còn từ mượn là chuyện chọn từ. Dùng từ tiếng Anh khi người đọc của bạn quen dùng và tiếng Việt chưa có từ tương đương gọn là bình thường. Chỉ nên tránh xen tiếng Anh ở chỗ đã có từ Việt quen thuộc.
Làm sao luyện để tự viết ít văn dịch hơn?
Đọc nhiều văn tiếng Việt viết tốt của người Việt, không phải bản dịch. Đọc to bài mình viết. Mỗi tuần chọn một bài cũ, gạch hết "việc", "sự", "bởi" rồi viết lại câu. Sau vài tuần, tai bạn sẽ tự nhận ra câu gượng.
Người đọc trẻ quen tiếng Anh có thấy văn dịch là lỗi không?
Nhiều người đọc trẻ quen đọc tài liệu tiếng Anh nên dễ chấp nhận hơn, nhưng vẫn thấy bài đọc chậm và khó vào. Câu tiếng Việt tự nhiên đọc nhanh hơn với mọi nhóm người đọc, nên sửa văn dịch không làm mất ai.