Dán bản thảo vào chatbot không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng cũng không riêng tư như viết vào sổ tay. Nội dung bạn gửi được xử lý trên máy chủ của nhà cung cấp, thường được lưu trong lịch sử trò chuyện, và tuỳ loại tài khoản cùng cài đặt, có thể được dùng để cải thiện mô hình. Với một bài blog sắp đăng, rủi ro thường thấp; với bản thảo tiểu thuyết đang thương lượng xuất bản hay bản thảo của người khác giao cho bạn, rủi ro đáng để tính toán.
Phần dưới giải thích bản thảo đi đâu khi bạn bấm gửi, ba loại rủi ro thực tế, những cài đặt nên kiểm, cách chỉ đưa vào vừa đủ, bảng xếp mức nhạy cảm, và trách nhiệm thêm khi bản thảo không phải của bạn. Chính sách của từng dịch vụ thay đổi thường xuyên, nên các điểm cụ thể bạn cần kiểm theo phiên bản hiện hành.
Bản thảo đi đâu khi bạn bấm gửi
Khi bạn dán một chương truyện vào ô trò chuyện và bấm gửi, văn bản đó rời khỏi máy của bạn, đi qua mạng tới máy chủ của nhà cung cấp, được mô hình xử lý để tạo câu trả lời. Đến đây thì giống mọi dịch vụ trực tuyến khác. Điểm khác nằm ở những gì xảy ra sau đó.
Thứ nhất, cuộc trò chuyện thường được lưu lại trong tài khoản của bạn để bạn xem lại. Ai đăng nhập được vào tài khoản đó, trên bất kỳ thiết bị nào, đều đọc được bản thảo. Thứ hai, nhiều nhà cung cấp giữ dữ liệu trên máy chủ của họ trong một khoảng thời gian, kể cả sau khi bạn xoá khỏi giao diện, vì lý do an ninh hay pháp lý. Thứ ba, với một số loại tài khoản, nhất là tài khoản cá nhân miễn phí, nội dung trò chuyện có thể được dùng để huấn luyện hoặc cải thiện mô hình, trừ khi bạn tắt tuỳ chọn đó. Tài khoản doanh nghiệp và gói dành cho tổ chức thường có cam kết khác.
Không có câu trả lời chung cho mọi công cụ. Cùng một nhà cung cấp có thể có chính sách khác nhau cho bản miễn phí, bản trả phí cá nhân, bản doanh nghiệp. Việc đầu tiên trước khi đưa bản thảo quan trọng vào bất kỳ công cụ nào là mở trang chính sách quyền riêng tư và phần cài đặt dữ liệu, đọc phiên bản hiện hành.
Ba loại rủi ro thực tế
Bị dùng làm dữ liệu huấn luyện. Đây là nỗi lo phổ biến nhất. Khả năng một mô hình tương lai đọc thuộc nguyên chương truyện của bạn rồi trả cho người khác là thấp, nhưng không phải bằng không, nhất là với những đoạn đặc sắc. Điều đáng lo hơn là về nguyên tắc: bạn có muốn tác phẩm chưa công bố của mình trở thành một phần dữ liệu của một sản phẩm thương mại mà không được hỏi không. Nếu không, tắt tuỳ chọn chia sẻ dữ liệu hoặc dùng loại tài khoản có cam kết không huấn luyện.
Lộ qua tài khoản và đường chia sẻ. Rủi ro này thường lớn hơn rủi ro huấn luyện. Tài khoản dùng chung với người nhà, đồng nghiệp; điện thoại không khoá; tính năng tạo đường dẫn chia sẻ cuộc trò chuyện mà bạn lỡ gửi nhầm chỗ. Bản thảo bị lộ theo cách này không cần ai tấn công tinh vi, chỉ cần một lần sơ ý.
Vi phạm thoả thuận với người khác. Hợp đồng xuất bản, hợp đồng viết thuê, thể lệ cuộc thi có thể yêu cầu bản thảo chưa được công bố hoặc phải được giữ bí mật. Đưa bản thảo vào dịch vụ bên ngoài không phải là công bố theo nghĩa thông thường, nhưng có thể vi phạm điều khoản bảo mật. Nếu bản thảo là của tác giả giao cho bạn biên tập, bạn còn đang dùng tài sản của người khác mà chưa hỏi.
Cài đặt và thói quen nên kiểm
Danh sách dưới đây áp dụng cho phần lớn công cụ trò chuyện phổ biến; tên gọi cụ thể của từng mục khác nhau giữa các dịch vụ và thay đổi theo thời gian.
- Tuỳ chọn dùng dữ liệu để cải thiện mô hình: tìm trong phần cài đặt dữ liệu hoặc quyền riêng tư, tắt nếu bạn không muốn nội dung được dùng để huấn luyện.
- Chế độ trò chuyện tạm thời hoặc không lưu lịch sử: một số công cụ có chế độ mà cuộc trò chuyện không lưu vào lịch sử. Hợp với những lần cần đưa đoạn nhạy cảm vào.
- Thời gian lưu trữ: đọc xem dữ liệu được giữ bao lâu sau khi bạn xoá. Xoá khỏi giao diện không có nghĩa là xoá ngay khỏi máy chủ.
- Đường dẫn chia sẻ đã tạo: rà lại danh sách các cuộc trò chuyện đã chia sẻ, thu hồi những đường dẫn không còn cần.
- Bảo mật tài khoản: mật khẩu riêng, xác thực hai bước, không dùng chung tài khoản, đăng xuất trên máy lạ.
- Ứng dụng mở rộng và công cụ bên thứ ba: tiện ích trình duyệt hay ứng dụng "viết với AI" của bên thứ ba có chính sách riêng, đôi khi lỏng hơn nhà cung cấp mô hình. Đọc kỹ trước khi cài.
Nếu bạn làm việc trong một tổ chức như nhà xuất bản, toà soạn, công ty truyền thông, hãy hỏi xem tổ chức đã có công cụ được phép dùng hay quy định riêng chưa, thay vì tự dùng tài khoản cá nhân cho bản thảo của tổ chức.
Chia nhỏ và che: chỉ đưa vào vừa đủ
Phần lớn việc bạn cần AI làm với bản thảo không đòi hỏi đưa cả bản thảo vào. Quy trình dưới đây giảm lượng dữ liệu nhạy cảm mà vẫn giữ được ích lợi.
- Xác định việc cần làm. Soát chính tả, góp ý nhịp câu, kiểm tính nhất quán của tình tiết, gợi tiêu đề chương? Mỗi việc cần lượng văn bản khác nhau.
- Chỉ chọn đoạn cần cho việc đó. Góp ý nhịp câu thì một trang là đủ, không cần cả chương. Kiểm tính nhất quán thì có thể đưa tóm tắt tình tiết do bạn tự viết thay vì nguyên văn.
- Đổi tên riêng và chi tiết nhận diện. Tên nhân vật, địa danh hư cấu đặc trưng, chi tiết cốt truyện quan trọng nhất có thể thay bằng tên tạm. Máy vẫn góp ý được về câu chữ.
- Không đưa đoạn kết, cú ngoặt chính. Đó là phần giá trị nhất và cũng ít khi cần AI góp ý nhất.
- Che thông tin cá nhân thật. Hồi ký, bài viết về gia đình, bút ký có người thật: thay tên, nghề, nơi ở trước khi đưa vào.
- Xoá cuộc trò chuyện sau khi xong việc, và nhớ rằng xoá trên giao diện có thể chưa xoá ngay trên máy chủ.
Xếp bản thảo theo mức nhạy cảm
Không phải bản thảo nào cũng cần cùng một mức cẩn thận. Bảng dưới gợi ý cách xử lý theo loại.
| Loại bản thảo | Mức nhạy cảm | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Bài blog sắp đăng công khai | Thấp | Dùng bình thường, vẫn che thông tin cá nhân nếu có |
| Bài viết cho khách hàng chưa đăng | Trung bình | Kiểm thoả thuận với khách; tắt chia sẻ dữ liệu |
| Truyện ngắn định gửi dự thi | Trung bình đến cao | Đọc thể lệ về AI và về bản thảo chưa công bố; chỉ đưa đoạn ngắn |
| Bản thảo sách đang thương lượng xuất bản | Cao | Đọc hợp đồng; chỉ đưa đoạn nhỏ đã đổi tên; ưu tiên tài khoản có cam kết bảo mật |
| Hồi ký, bút ký có người thật | Cao | Che tên và chi tiết nhận diện trước khi đưa vào |
| Bản thảo của tác giả khác giao biên tập | Cao nhất | Chỉ dùng AI khi tác giả đồng ý rõ ràng |
Mức nhạy cảm không cố định: một bài blog bình thường trở thành nhạy cảm nếu nó chứa thông tin về người thật chưa đồng ý xuất hiện, còn một chương truyện đã đăng rồi thì gần như không còn gì để giữ. Hãy xếp lại mức mỗi khi tình trạng bản thảo thay đổi.
Thoả thuận rõ ràng trước khi dùng AI với bản thảo
Nhiều rắc rối quanh bản thảo và AI không đến từ công nghệ mà đến từ việc hai bên chưa bao giờ nói với nhau. Tác giả nghĩ biên tập viên đọc bằng mắt, biên tập viên nghĩ dùng công cụ soát lỗi là chuyện hiển nhiên; khách hàng nghĩ người viết thuê tự viết từng chữ, người viết nghĩ khách chỉ cần bài đúng hạn. Khi một bên phát hiện ra, cảm giác bị qua mặt làm hỏng quan hệ dù không ai cố ý.
Một thoả thuận ngắn nên trả lời bốn câu: có được dùng AI với bản thảo không; được dùng ở khâu nào (soát lỗi, góp ý, tóm tắt, viết nháp); với loại tài khoản và cài đặt dữ liệu nào; và có cần báo lại mỗi lần dùng không. Với người viết tự do, có thể đưa bốn câu này vào báo giá hay tin nhắn xác nhận công việc. Với tác giả làm việc với nhà xuất bản, nên hỏi trước khi ký, vì sửa hợp đồng sau khi ký khó hơn nhiều.
Thoả thuận cũng bảo vệ chính bạn. Khi có ai đó thắc mắc vì sao một đoạn bản thảo xuất hiện ở nơi khác, bạn có thể chỉ ra mình đã làm đúng những gì hai bên đồng ý, với cài đặt đã thống nhất.
Bản thảo của người khác: thêm một lớp trách nhiệm
Biên tập viên, người đọc thử, giám khảo cuộc thi, giáo viên dạy viết đều thường xuyên cầm bản thảo của người khác. Khi AI có thể tóm tắt một bản thảo dài trong vài giây, cám dỗ dán nó vào để đọc nhanh là rất lớn. Nhưng tác giả giao bản thảo cho bạn, không giao cho một dịch vụ bên ngoài mà bạn chọn.
Nguyên tắc đơn giản: chưa hỏi thì chưa đưa. Một câu hỏi ngắn như "Mình có thể dùng công cụ AI để soát chính tả bản thảo không, với cài đặt không lưu dữ liệu?" thường được trả lời nhanh. Nhiều tác giả đồng ý, một số không, và cả hai câu trả lời đều cần được tôn trọng.
Với tổ chức như nhà xuất bản, toà soạn, ban tổ chức cuộc thi, nên có quy định viết thành văn: được dùng công cụ nào, ở khâu nào, với loại bản thảo nào, và có thông báo cho tác giả hay không. Quy định này bảo vệ cả tác giả lẫn người làm biên tập, vì khi có chuyện, không ai phải đoán xem việc mình làm có được phép không.
Riêng với việc chấm thi hay đánh giá, dùng AI để tóm tắt hay chấm thay người đọc còn đặt ra câu hỏi về công bằng: tác giả gửi bài để được người đọc, và họ có quyền biết nếu điều đó không xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Tắt tuỳ chọn huấn luyện rồi thì bản thảo có hoàn toàn an toàn không?
Chưa hoàn toàn. Tắt huấn luyện giảm một loại rủi ro, nhưng cuộc trò chuyện vẫn có thể được lưu trong tài khoản và trên máy chủ một thời gian theo chính sách của nhà cung cấp. Rủi ro lộ qua tài khoản, đường chia sẻ hay thiết bị dùng chung vẫn còn. Bạn vẫn nên chỉ đưa vào vừa đủ.
Dán bản thảo vào chatbot có bị coi là đã công bố tác phẩm không?
Theo cách hiểu thông thường, công bố là đưa tác phẩm tới công chúng, nên dùng một công cụ xử lý riêng tư thường không bị coi là công bố. Tuy vậy, thể lệ cuộc thi hay hợp đồng xuất bản có thể có điều khoản bảo mật chặt hơn. Đọc kỹ văn bản cụ thể bạn đã ký hoặc đã đồng ý.
Có nên dùng công cụ AI chạy trên máy tính cá nhân cho bản thảo nhạy cảm không?
Mô hình chạy trên máy riêng không gửi dữ liệu ra ngoài, nên giảm đáng kể rủi ro về lưu trữ và huấn luyện. Đổi lại, cài đặt cần chút hiểu biết kỹ thuật và chất lượng có thể kém hơn dịch vụ lớn. Với bản thảo đặc biệt nhạy cảm, đây là lựa chọn đáng cân nhắc.
Nhà xuất bản có quyền cấm tác giả dùng AI với bản thảo không?
Nhà xuất bản có thể đưa điều khoản về việc dùng AI vào hợp đồng, và khi tác giả đã ký thì điều khoản đó ràng buộc. Nếu hợp đồng chưa nói gì, hai bên nên thống nhất bằng văn bản. Tác giả nên đọc kỹ và hỏi rõ trước khi ký.
Đã lỡ dán cả bản thảo vào tài khoản miễn phí thì làm gì?
Kiểm và tắt tuỳ chọn dùng dữ liệu để huấn luyện, xoá cuộc trò chuyện, thu hồi đường chia sẻ nếu có, đổi mật khẩu nếu tài khoản dùng chung. Đọc chính sách để biết dữ liệu đã gửi được xử lý thế nào. Nếu bản thảo là của người khác, báo cho họ biết một cách thẳng thắn.
Dùng AI soát chính tả bản thảo có cần báo nhà xuất bản không?
Tuỳ hợp đồng và quy định của nhà xuất bản. Soát chính tả không thay đổi nội dung sáng tạo, nên nhiều nơi không yêu cầu khai báo. Nhưng nếu hợp đồng có điều khoản bảo mật bản thảo hoặc điều khoản về AI, hỏi trước là cách an toàn và giữ được quan hệ tốt.