Trước khi gửi một bài viết có dùng AI cho cuộc thi, tạp chí hay nhà xuất bản, bạn cần tìm và đọc đúng ba chỗ: điều khoản về AI (nếu có), điều khoản về tính nguyên gốc của tác phẩm, và phần cam kết mà bạn phải ký hoặc tích chọn. Mỗi nơi đặt ra quy định riêng, từ cấm hẳn đến cho phép có khai báo, và nhiều nơi chưa nói gì. Khi quy định không rõ, hỏi ban tổ chức hoặc biên tập viên trước khi gửi là cách an toàn duy nhất.
Bài này giúp người viết đọc thể lệ và hợp đồng với con mắt tỉnh táo. Phần dưới đi qua lý do mỗi nơi một khác, các kiểu điều khoản thường gặp, những cụm chữ cần dừng lại đọc kỹ, cách xử lý khi quy định im lặng, đặc thù của tạp chí và trang nhận cộng tác, hồ sơ khai báo, và điều khoản AI trong hợp đồng xuất bản. Bài không nêu tên cuộc thi hay nhà xuất bản cụ thể; các ví dụ là ví dụ giả định.
Vì sao mỗi nơi một quy định
Mỗi cuộc thi, mỗi tạp chí, mỗi nhà xuất bản tồn tại vì một mục đích riêng, và quy định về AI phản ánh mục đích đó. Một cuộc thi viết dành cho học sinh muốn khuyến khích các em tự viết, nên thường chặt. Một cuộc thi ý tưởng truyền thông có thể quan tâm đến ý hơn là đến từng câu chữ. Một tạp chí văn chương coi giọng văn là cốt lõi, nên dè dặt với văn bản máy tạo. Một trang chuyên môn nhận bài cộng tác có thể chấp nhận AI hỗ trợ dịch hay soát lỗi, nhưng không chấp nhận AI viết nội dung chuyên môn.
Ngoài mục đích, còn có chuyện pháp lý. Nhà xuất bản cần chắc rằng họ được cấp quyền đối với một tác phẩm có tác giả rõ ràng, và như đã nói ở các bài khác về bản quyền, phần văn bản AI tự tạo có tình trạng pháp lý chưa rõ. Họ cũng cần tránh rủi ro tác phẩm trùng với tác phẩm của người khác.
Cuối cùng là chuyện công bằng. Trong một cuộc thi, nếu người này dùng AI viết gần hết còn người kia tự viết từng chữ, cuộc thi mất ý nghĩa. Vì thế quy định sẽ tiếp tục thay đổi khi công cụ thay đổi. Một thể lệ năm ngoái không nói gì về AI có thể năm nay đã có cả một mục riêng. Đừng dựa vào trí nhớ hay lời kể; đọc bản hiện hành.
Các kiểu điều khoản thường gặp
Dưới đây là những dạng điều khoản phổ biến, viết lại theo nghĩa chung, không trích từ một văn bản cụ thể nào. Cột cuối là cách bạn nên hiểu và hành động.
| Kiểu điều khoản | Ý nghĩa thường gặp | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Cấm hoàn toàn văn bản do AI tạo | Mọi câu chữ phải do bạn viết | Không dùng AI viết; hỏi lại nếu muốn dùng soát chính tả |
| Cho phép AI hỗ trợ, cấm AI sáng tác | Được soát lỗi, tìm tư liệu; không được để máy viết nội dung | Ghi rõ đã dùng AI ở khâu nào |
| Cho phép, yêu cầu khai báo | Được dùng, phải nói dùng thế nào | Khai cụ thể, trung thực |
| Cam kết tác phẩm do chính tác giả sáng tác | Không nhắc AI nhưng có thể bao hàm | Hỏi ban tổ chức nếu có dùng AI viết nháp |
| Cam kết chưa từng công bố dưới mọi hình thức | Không đăng ở đâu trước đó | Cân nhắc cả việc đã chia sẻ trong nhóm, trên mạng |
| Ban tổ chức có quyền huỷ kết quả nếu phát hiện vi phạm | Có thể bị thu hồi giải cả sau khi trao | Giữ bằng chứng quá trình viết |
Điều khoản thứ tư là chỗ nhiều người chủ quan. "Tác phẩm do chính tác giả sáng tác" được viết từ trước thời AI, nhưng khi bạn ký cam kết đó, ban tổ chức có thể hiểu là không có đoạn nào do máy viết. Nếu bạn đã dùng AI viết nháp, đừng đoán thay họ.
Những cụm chữ cần dừng lại đọc kỹ
Khi đọc thể lệ hay hướng dẫn gửi bài, đánh dấu những cụm dưới đây. Chúng thường quyết định việc dùng AI của bạn có hợp lệ không.
- "Nguyên gốc", "nguyên tác", "do chính tác giả sáng tác": hỏi xem phần AI viết nháp rồi bạn sửa có được tính là của bạn không.
- "Chưa từng công bố", "chưa đăng tải dưới bất kỳ hình thức nào": bài đã đăng blog cá nhân, trang mạng xã hội, nhóm kín có thể bị tính là đã công bố.
- "Công cụ hỗ trợ", "trí tuệ nhân tạo", "phần mềm tạo sinh": đọc kỹ phạm vi cho phép và cấm.
- "Cam kết", "chịu trách nhiệm", "chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật": bạn đang ký một lời hứa; nếu không chắc mình đáp ứng, hỏi trước.
- "Quyền sử dụng tác phẩm dự thi", "chuyển giao quyền": sau khi gửi, ban tổ chức có thể được dùng bài của bạn vào việc gì. Liên quan đến cả bài đoạt giải lẫn không đoạt giải.
- "Huỷ kết quả", "thu hồi giải": điều kiện và thời hạn để ban tổ chức xem xét lại.
Nếu thể lệ có mục hỏi đáp, đọc cả mục đó: ban tổ chức thường giải thích rõ hơn ở đây những điều thể lệ chỉ nói chung chung.
Khi quy định không nói gì về AI
Nhiều thể lệ và hướng dẫn gửi bài vẫn chưa có dòng nào về AI. Có người coi đó là được phép, có người coi đó là cấm ngầm. Cả hai cách hiểu đều là đoán.
Cách làm đúng là gửi một câu hỏi ngắn, cụ thể tới địa chỉ liên hệ chính thức. Ví dụ giả định: "Thể lệ chưa đề cập đến việc dùng công cụ AI. Bài dự thi của mình được tự viết hoàn toàn, có dùng AI để soát chính tả và gợi ý tiêu đề. Như vậy có phù hợp thể lệ không?" Câu hỏi càng cụ thể về việc bạn đã làm, câu trả lời càng có giá trị. Lưu lại câu trả lời; nếu sau này có tranh cãi, đó là bằng chứng bạn đã hỏi và được chấp thuận.
Nếu không nhận được trả lời trước hạn gửi, hãy chọn cách hiểu thận trọng. Với cuộc thi sáng tác văn chương, thận trọng nghĩa là chỉ gửi bài bạn tự viết từng câu; AI chỉ ở mức soát lỗi. Với bài cộng tác chuyên môn, thận trọng nghĩa là ghi chú rõ ràng ở cuối bài về việc dùng AI. Thà mất một cơ hội còn hơn bị thu hồi giải hay bị gỡ bài sau khi đã đăng, vì chuyện đó đi theo tên bạn rất lâu.
Tạp chí, trang báo và trang nhận cộng tác
Đọc trang hướng dẫn cộng tác viên. Các ấn phẩm có nhận bài thường có một trang hướng dẫn gửi bài. Nhiều nơi đã bổ sung mục về AI. Nếu không có, đọc điều khoản chung về tính nguyên gốc và trách nhiệm của tác giả.
Bài chuyên môn thường chặt hơn bài cảm nhận. Với bài có thông tin sức khoẻ, pháp luật, tài chính, giáo dục, ấn phẩm thường cần chắc rằng một người có chuyên môn đã viết hoặc kiểm từng chi tiết. AI viết nội dung chuyên môn dễ sai mà nghe đúng, nên nhiều nơi không chấp nhận.
AI không thể đứng tên tác giả. Nhiều tổ chức trong lĩnh vực xuất bản khoa học, như Uỷ ban Đạo đức Xuất bản quốc tế, đã nêu rằng công cụ AI không đáp ứng tiêu chí tác giả vì không thể chịu trách nhiệm cho tác phẩm. Cách nhìn này đang lan sang cả ấn phẩm phổ thông: người đứng tên là người chịu trách nhiệm.
Ảnh minh hoạ đi kèm cũng có quy định. Nếu bạn gửi kèm ảnh hay hình minh hoạ do AI tạo, nhiều ấn phẩm có quy định riêng, thường chặt hơn với văn bản. Phần hình ảnh thuộc chuyên đề của các trang về đồ hoạ và mỹ thuật; ở đây chỉ nhắc để bạn đừng quên khai báo.
Hồ sơ gửi kèm: cam kết và khai báo
Khi đã biết quy định, chuẩn bị hồ sơ gửi bài sao cho trung thực và dễ đối chiếu. Thứ tự dưới đây giúp bạn không bỏ sót.
- Đọc lại bản thể lệ hoặc hướng dẫn hiện hành ngay trước khi gửi, không dựa vào bản đã đọc tuần trước.
- Liệt kê cụ thể những việc AI đã làm trong bài: soát lỗi, gợi tiêu đề, gợi dàn ý, dịch tư liệu, viết nháp đoạn nào.
- Đối chiếu danh sách đó với phần cho phép và cấm. Bỏ hoặc tự viết lại những phần không phù hợp.
- Nếu có mục khai báo, viết ngắn và cụ thể, không mơ hồ, không giảm nhẹ.
- Trước khi ký hoặc tích chọn cam kết, chắc chắn bạn đáp ứng từng ý; còn phân vân thì hỏi.
- Lưu bản thảo các vòng, nhật ký viết, thư trao đổi với ban tổ chức, cùng bản thể lệ tại thời điểm gửi.
- Ghi lại ngày gửi, cách gửi và mã xác nhận nếu có.
Hồ sơ này tốn thêm nửa giờ, nhưng nếu bài bị nghi ngờ sau khi đoạt giải hay sau khi đăng, nó là thứ duy nhất giúp bạn giải thích rõ ràng.
Điều khoản về AI trong hợp đồng xuất bản
Hợp đồng xuất bản sách thường có điều khoản tác giả cam đoan tác phẩm là của mình, không xâm phạm quyền của người khác, và chịu trách nhiệm nếu có tranh chấp. Một số hợp đồng mới đã thêm điều khoản riêng về AI, theo hai hướng. Hướng thứ nhất là yêu cầu tác giả khai báo hoặc cam kết không dùng AI để tạo nội dung. Hướng thứ hai là điều khoản về việc nhà xuất bản hoặc bên thứ ba có được dùng tác phẩm để huấn luyện AI hay không.
Với hướng thứ nhất, bạn cần trung thực về cách mình đã viết, vì cam kết sai có thể làm hợp đồng bị huỷ và kéo theo trách nhiệm bồi thường. Với hướng thứ hai, đây là quyền của bạn: bạn có thể hỏi, thương lượng, hoặc yêu cầu bổ sung điều khoản giới hạn việc cấp phép tác phẩm cho mục đích huấn luyện AI. Nếu hợp đồng không nói gì, hãy hỏi.
Hợp đồng là văn bản pháp lý ràng buộc. Với hợp đồng có giá trị lớn hay điều khoản bạn không hiểu rõ, nên nhờ luật sư hoặc người có kinh nghiệm xuất bản đọc giúp. Các dịch vụ về bản quyền và hợp đồng tác phẩm được nói kỹ hơn ở trang AI Bản Quyền trong cùng hệ.
Câu hỏi thường gặp
Dùng AI soát chính tả bài dự thi có vi phạm thể lệ không?
Phần lớn thể lệ không coi việc soát chính tả là sáng tác, nhưng một số cuộc thi cấm mọi hình thức dùng AI. Đọc kỹ điều khoản; nếu không rõ, hỏi ban tổ chức bằng văn bản và lưu câu trả lời. Soát thủ công hoặc nhờ người đọc lại là lựa chọn an toàn khi không có câu trả lời.
Bài đã đăng trên trang cá nhân có được gửi dự thi không?
Tuỳ thể lệ. Nhiều cuộc thi yêu cầu bài chưa từng công bố dưới bất kỳ hình thức nào, và bài đăng trên trang cá nhân công khai thường bị tính là đã công bố. Nếu bài chỉ chia sẻ trong nhóm nhỏ, vẫn nên hỏi ban tổ chức thay vì tự cho là chưa công bố.
Bị thu hồi giải vì dùng AI thì có khiếu nại được không?
Bạn có thể khiếu nại theo cơ chế mà thể lệ quy định, kèm bằng chứng quá trình viết như bản nháp có thời gian, nhật ký, thư trao đổi. Kết quả phụ thuộc vào thể lệ và bằng chứng. Nếu có tranh chấp về quyền lợi lớn, cân nhắc hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý.
Nhà xuất bản có được dùng sách của mình để huấn luyện AI không?
Điều này phụ thuộc vào hợp đồng bạn đã ký và phạm vi quyền bạn chuyển giao. Nếu hợp đồng không nhắc đến, việc nhà xuất bản tự ý cấp phép tác phẩm cho mục đích này là vấn đề đáng hỏi lại. Khi ký hợp đồng mới, bạn có thể đề nghị ghi rõ.
Có nên ghi trong bài dự thi rằng mình không dùng AI không?
Chỉ khi thể lệ yêu cầu khai báo. Một dòng tuyên bố không được yêu cầu thường không giúp gì và có thể gây chú ý không cần thiết. Thay vào đó, giữ bằng chứng quá trình viết để có thể giải thích nếu bị hỏi.
Gửi cùng một bài cho hai cuộc thi một lúc có được không?
Nhiều cuộc thi cấm gửi bài đồng thời ở nơi khác, hoặc yêu cầu rút bài nếu bài được chọn ở nơi khác. Một số tạp chí chấp nhận gửi song song nếu bạn báo trước. Đọc kỹ từng nơi và báo ngay khi bài được nhận ở một nơi.