Kế hoạch viết sách là bản trả lời bằng giấy cho bốn câu: sách viết cho ai và hứa giúp họ điều gì, gồm những chương nào, dài chừng nào, và bạn sẽ viết xong từng phần vào lúc nào. Có bốn câu đó, một dự án tưởng như quá sức trở thành một chuỗi buổi viết cụ thể.
Bài này dành cho người viết lần đầu một cuốn sách phi hư cấu (kiến thức, kinh nghiệm nghề, hồi ký) hoặc hư cấu, muốn đi từ ý tưởng đến bản thảo hoàn chỉnh. Phần nói về hợp đồng xuất bản, quyền tác giả thuộc chỗ khác; ở đây chỉ bàn chuyện tổ chức công việc viết, kèm vai trò hợp lý của AI ở từng giai đoạn.
Bước đầu: một câu về người đọc và lời hứa của sách
Trước mục lục, trước chương một, hãy viết một câu theo mẫu: “Cuốn sách này dành cho ai, giúp họ điều gì, khác những sách sẵn có ở chỗ nào.” Ví dụ giả định: “Cuốn sách dành cho người trẻ mới mở quán cà phê nhỏ ở thành phố tỉnh, giúp họ đi qua năm đầu không đóng cửa, khác các sách kinh doanh chung ở chỗ kể từ trải nghiệm thật của một quán ở Quảng Ngãi.”
Câu đó là la bàn của cả dự án. Khi viết đến chương bảy và tự hỏi có nên thêm một mục về lịch sử cà phê thế giới không, bạn đối chiếu với câu la bàn: người mở quán năm đầu có cần không? Nếu không, bỏ. Nhiều bản thảo lần đầu phình to và mất hướng chính vì thiếu câu này.
Với tiểu thuyết hay hồi ký, câu la bàn hơi khác: cuốn sách kể chuyện gì, về ai, và người đọc sẽ mang theo cảm giác hay câu hỏi gì khi gấp sách lại. Câu trả lời có thể đổi trong quá trình viết, nhưng có một bản ban đầu vẫn tốt hơn là không có gì.
Dựng mục lục làm việc
Mục lục làm việc khác mục lục in trong sách: nó là công cụ, được phép xấu và được sửa nhiều lần. Cách dựng:
- Liệt kê mọi câu hỏi người đọc mục tiêu có về đề tài (với sách phi hư cấu) hoặc mọi cảnh, biến cố bạn hình dung (với hư cấu). Viết ra giấy, không sắp xếp.
- Gom thành nhóm. Mỗi nhóm là ứng viên cho một chương.
- Xếp chương theo thứ tự người đọc cần hiểu hoặc theo trình tự câu chuyện.
- Dưới mỗi chương, viết một đoạn ba bốn câu: chương này làm gì, người đọc biết thêm điều gì khi đọc xong.
- Đọc lại toàn bộ mục lục và hỏi: có chương nào không phục vụ câu la bàn không? Có khoảng trống nào người đọc sẽ vấp không?
Đến bước này, có thể nhờ AI soát: dán câu la bàn và mục lục (không cần dán nội dung riêng tư) rồi hỏi “chương nào có vẻ thừa so với lời hứa của sách, và người đọc mục tiêu có thể sẽ thiếu điều gì?”. Câu trả lời là để bạn cân nhắc, không phải để chép. Bạn hiểu người đọc của mình hơn máy.
Ước lượng độ dài và chia mốc
Ước lượng giúp bạn biết dự án lớn cỡ nào và đặt mốc thực tế. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một cuốn sách phi hư cấu mười hai chương, người viết làm thêm ngoài giờ:
| Giai đoạn | Việc chính | Đầu ra | Thời gian dự kiến |
|---|---|---|---|
| Chuẩn bị | Câu la bàn, mục lục, tư liệu | Mục lục làm việc có đoạn mô tả mỗi chương | Một tháng |
| Nháp lần một | Viết mỗi chương một lượt, không sửa sâu | Bản nháp đầy đủ mười hai chương | Sáu tháng (hai tuần mỗi chương) |
| Để nguội | Không đọc bản thảo | Khoảng cách với văn bản | Ba đến bốn tuần |
| Sửa cấu trúc | Đọc toàn bộ, đổi thứ tự, cắt, bổ sung | Bản nháp lần hai | Hai tháng |
| Người đọc thử | Gửi cho vài người đọc mục tiêu | Ghi chép góp ý | Một tháng |
| Sửa câu chữ và kiểm sự thật | Biên tập từng chương, kiểm mọi thông tin | Bản thảo hoàn chỉnh | Hai tháng |
Tổng cộng khoảng một năm, và con số này chỉ là minh hoạ. Điều đáng chú ý là giai đoạn nháp chỉ chiếm khoảng một nửa thời gian; người viết lần đầu thường đánh giá thấp thời gian sửa, nên lịch bị vỡ ở nửa sau.
Lịch viết cho dự án dài
Đo tiến độ bằng chương, không bằng ngày. Một chương trong hai tuần là mốc dễ hiểu và dễ kiểm. Trong hai tuần đó, chia nhỏ thành các buổi viết cụ thể.
Viết theo thứ tự nào cũng được. Không bắt buộc bắt đầu từ chương một. Nhiều người viết chương mình hiểu rõ nhất trước để có đà, để chương mở đầu lại sau cùng khi đã biết cuốn sách thật sự nói gì.
Giữ nhật ký dự án. Cuối mỗi buổi, ghi một hai dòng: đã viết gì, đang băn khoăn gì, buổi sau bắt đầu ở đâu. Với dự án kéo dài cả năm, nhật ký này giúp bạn không mất mạch sau những tuần bị gián đoạn.
Chừa tháng đệm. Một năm luôn có ốm đau, việc gia đình, cao điểm công việc chính. Thêm một đến hai tháng đệm vào lịch ngay từ đầu.
Đừng sửa sâu khi đang nháp. Sửa chương ba trong khi chương bốn chưa viết là cách phổ biến nhất để mắc kẹt mãi ở nửa đầu. Ghi chú những gì cần sửa vào nhật ký, để dành cho giai đoạn sửa.
Vai trò của AI trong một dự án sách
Ở giai đoạn chuẩn bị, AI giúp được việc đặt câu hỏi: đóng vai người đọc mục tiêu và hỏi những gì họ muốn biết, giúp bạn thấy khoảng trống trong mục lục. Ở giai đoạn sửa, nó có thể đọc một chương và chỉ ra đoạn lặp, chỗ lập luận nhảy cóc, thuật ngữ chưa giải thích. Những việc này tiết kiệm thời gian mà không lấy đi phần cốt lõi.
Phần cốt lõi là nội dung, giọng kể và trải nghiệm. Một cuốn sách có giá trị vì nó chứa điều mà người viết biết, đã sống, đã nghĩ kỹ. Để máy viết chương thay bạn, cuốn sách sẽ giống mọi cuốn sách khác về đề tài đó, và bạn sẽ khó trả lời khi người đọc hỏi về một đoạn mà chính mình không viết.
Có ba lưu ý thực tế. Thứ nhất, kiểm quy định của nhà xuất bản hoặc nền tảng bạn định gửi bản thảo về việc dùng AI; nhiều nơi yêu cầu khai báo. Thứ hai, kiểm mọi thông tin, trích dẫn, tên sách mà AI đưa ra, vì nó có thể bịa. Thứ ba, khi dán chương sách có chuyện về người thật — đồng nghiệp, gia đình, khách hàng — vào công cụ AI, hãy đổi tên và chi tiết nhận dạng trước, và kiểm cài đặt lưu dữ liệu của công cụ ở phiên bản hiện hành.
Tư liệu và ghi nguồn suốt dự án
Sách phi hư cấu sống hay chết ở độ tin cậy. Một hệ thống tư liệu gọn từ ngày đầu giúp bạn khỏi mất hàng tuần tìm lại nguồn ở vòng sửa cuối:
- Một thư mục tư liệu cho mỗi chương, đặt tên theo số chương, chứa ghi chép, ảnh chụp trang sách, bản ghi phỏng vấn đã được người được phỏng vấn đồng ý.
- Một tệp danh sách tham khảo chung, ghi ngay khi dùng: tác giả, tên tác phẩm, năm, nhà xuất bản, trang.
- Đánh dấu trong bản nháp mọi câu cần nguồn bằng một ký hiệu thống nhất, để vòng sửa cuối tìm lại nhanh.
- Với thông tin từ phỏng vấn, ghi rõ người nói có đồng ý cho nêu tên không, và chi tiết nào họ muốn giữ kín.
- Với thông tin AI đưa ra trong lúc bạn tìm hiểu, ghi chú riêng là “chưa kiểm”. Chỉ đưa vào bản thảo sau khi tìm được nguồn gốc đáng tin.
Quy tắc cuối đặc biệt quan trọng. Công cụ AI có thể đưa ra tên sách, câu trích, số liệu nghe rất thật nhưng không tồn tại. Một câu trích bịa trong sách in là lỗi khó sửa và ảnh hưởng uy tín lâu dài của người viết.
Ví dụ giả định: khi mắc kẹt ở giữa sách
Một kỹ sư nông nghiệp ở An Giang viết sách về canh tác lúa giảm phát thải cho nông dân trẻ. Sau bốn tháng, đã xong năm chương, đến chương sáu thì đứng hẳn ba tuần: mở tệp ra rồi đóng, cảm thấy những gì viết ra đều lặp lại các chương trước. Đây là chỗ nhiều người viết sách lần đầu bỏ cuộc — đủ xa để thấy công sức đã bỏ ra, chưa đủ gần để thấy đích.
Người này làm ba việc. Thứ nhất, đọc lại nhật ký dự án và nhận ra chương sáu trong mục lục thực ra là hai ý khác nhau ghép lại, nên mới khó viết. Tách thành hai chương nhỏ hơn. Thứ hai, nhờ AI đóng vai một nông dân trẻ đọc mục lục mới và hỏi những câu họ có thể hỏi về hai chương đó; vài câu hỏi giúp tìm lại lối vào. Thứ ba, tạm bỏ qua chương khó, viết chương tám mà mình hiểu rõ nhất để lấy lại đà.
Hai tuần sau, cả hai chương mới đều có bản nháp. Bài học ở đây là mắc kẹt giữa sách thường là vấn đề cấu trúc chứ không phải thiếu ý chí. Nhìn lại mục lục, chia nhỏ chương, đổi thứ tự viết thường hiệu quả hơn ngồi nhìn trang trắng thêm một tuần.
Người đọc thử và vòng sửa cuối
Người đọc thử tốt nhất là người giống người đọc mục tiêu, không phải người thân chỉ muốn động viên bạn. Ba đến năm người là đủ. Gửi kèm vài câu hỏi cụ thể: chỗ nào bạn thấy chán, chỗ nào bạn bị lạc, chương nào bạn nhớ nhất, điều gì bạn mong có mà không thấy. Câu hỏi cụ thể cho góp ý cụ thể.
Khi nhận góp ý, tìm điểm chung. Một người chê một chương có thể là khẩu vị; ba người cùng vấp ở một chỗ thì gần như chắc chỗ đó cần sửa. Ghi góp ý vào một bảng theo chương, rồi quyết định sửa gì, theo thứ tự từ cấu trúc đến câu chữ.
Vòng sửa cuối là lúc kiểm sự thật kỹ nhất: mọi con số, tên người, tên sách, mốc thời gian, quy định. Với sách phi hư cấu, đây là phần quyết định uy tín của bạn. Danh sách tham khảo nên được lập từ đầu dự án, không phải dựng lại ở vòng cuối.
Câu hỏi thường gặp
Viết một cuốn sách đầu tay thường mất bao lâu?
Rất khác nhau tuỳ độ dài, đề tài và thời gian bạn có. Với người viết ngoài giờ, một năm hay hơn cho bản thảo hoàn chỉnh là bình thường. Cách ước lượng đáng tin nhất là viết thử hai chương và đo thời gian thật.
Có cần viết xong cả cuốn rồi mới tìm nhà xuất bản không?
Với tiểu thuyết, nhiều nơi muốn xem bản thảo hoàn chỉnh. Với sách phi hư cấu, có nơi nhận đề cương kèm vài chương mẫu. Quy định khác nhau giữa các nhà xuất bản, nên tìm hiểu yêu cầu cụ thể của nơi bạn định gửi.
Có nên dùng AI để viết nhanh bản nháp đầu tiên?
Không nên với phần nội dung chính. Bản nháp là nơi giọng và trải nghiệm của bạn đi vào sách. AI hợp hơn ở khâu soát mục lục, đóng vai người đọc và chỉ lỗi trong giai đoạn sửa.
Giữa chừng muốn đổi hẳn cấu trúc sách thì sao?
Bình thường, nhiều sách đổi cấu trúc sau nháp lần một. Ghi lại cấu trúc mới, nhưng cố viết xong nháp theo cấu trúc cũ hoặc ít nhất đến hết phần đang dở, rồi mới tái cấu trúc trong giai đoạn sửa.
Nên chọn người đọc thử thế nào?
Chọn người gần với người đọc mục tiêu, có thời gian đọc kỹ và sẵn sàng nói thật. Ba đến năm người là đủ. Gửi kèm câu hỏi cụ thể và hạn trả lời rõ ràng để góp ý về đúng lúc bạn cần.
Làm sao không bỏ dở giữa chừng?
Mốc nhỏ theo chương, nhật ký dự án, tháng đệm trong lịch và một người bạn đồng hành để báo tiến độ mỗi tháng. Khi bị đứt mạch, quay lại bằng việc đọc nhật ký, không phải đọc lại toàn bộ bản thảo.