Phỏng vấn là cách nhanh nhất để người viết có được chất liệu mà không mô hình AI nào có sẵn: lời kể, chi tiết, cảm xúc và hiểu biết của một con người cụ thể. Một bài có ba câu trích từ người thật, một chi tiết chỉ họ biết, thường đứng trên mọi bài tổng hợp, dù câu chữ của bài tổng hợp trơn tru hơn. Kỹ năng phỏng vấn vì thế đang trở thành kỹ năng chính của người viết, không chỉ của phóng viên.
Bài này dành cho người viết blog, viết nội dung cho doanh nghiệp, viết tự do muốn đưa người thật vào bài. Bài đi qua chuẩn bị, đặt câu hỏi, ghi chép, xử lý sau phỏng vấn, và chỗ AI giúp được mà không làm lộ thông tin của người được phỏng vấn.
Vì sao người viết nội dung cũng cần biết phỏng vấn
Khi ai cũng có trong tay công cụ viết ra bài trơn tru về bất kỳ đề tài nào, điều làm bài của bạn khác là thứ không tìm được trên mạng. Một chủ tiệm bánh ở Hải Phòng kể vì sao họ bỏ hẳn một loại bánh bán chạy, một cô giáo mầm non kể cách xử lý buổi sáng đầu tiên của trẻ mới đi lớp, một kỹ sư kể lỗi thường gặp nhất khi lắp đặt thiết bị. Những chi tiết đó biến bài từ "đúng nhưng nhạt" thành bài người đọc muốn lưu lại.
Phỏng vấn cũng giúp bạn kiểm tra những gì mình tưởng là đúng. Rất nhiều điều bài phổ thông khẳng định, khi hỏi người làm thật, hoá ra phức tạp hơn hoặc chỉ đúng trong điều kiện nhất định. Chính sự phức tạp đó là nội dung có giá trị.
Không cần là phóng viên mới được phỏng vấn. Người viết blog nấu ăn có thể hỏi bà bán xôi đầu ngõ vì sao xôi của bà không bị khô khi để lâu; người viết nội dung cho một công ty phần mềm có thể hỏi nhân viên hỗ trợ khách hàng câu nào khách hỏi nhiều nhất. Phỏng vấn ở đây chỉ là một cuộc trò chuyện có chuẩn bị, có mục đích và có sự đồng ý.
Cuối cùng, phỏng vấn tạo ra quan hệ. Người bạn đã phỏng vấn một lần có thể trở thành nguồn cho nhiều bài sau, giới thiệu bạn với người khác, hoặc trở thành khách hàng. Đây là phần vốn của nghề mà máy không tích luỹ hộ bạn được.
Chuẩn bị trước buổi phỏng vấn
Phần lớn chất lượng buổi phỏng vấn được quyết định trước khi gặp. Các bước dưới mất khoảng một đến hai giờ cho một buổi nói chuyện bốn mươi lăm phút.
- Xác định bài cần gì từ người này: kinh nghiệm thực tế, ý kiến chuyên môn, câu chuyện cá nhân, hay xác nhận một thông tin.
- Tìm hiểu về họ và công việc của họ qua những gì đã công khai, để không hỏi những điều họ đã trả lời nhiều lần.
- Viết danh sách câu hỏi, sắp từ dễ đến khó, rồi gạch bớt còn khoảng tám đến mười câu chính.
- Gửi trước cho người được phỏng vấn chủ đề và vài câu hỏi chính, kèm thời lượng dự kiến và mục đích bài.
- Hỏi trước họ có đồng ý ghi âm không, có muốn nêu tên trong bài không, có muốn xem lại phần trích lời không.
- Chuẩn bị chỗ gặp yên tĩnh hoặc kiểm tra đường truyền nếu nói chuyện trực tuyến.
Có thể nhờ máy gợi thêm câu hỏi từ danh sách của bạn, nhưng chỉ đưa vào đó thông tin công khai về chủ đề. Không dán thông tin cá nhân của người được phỏng vấn mà họ chưa công bố.
Đặt câu hỏi để có chi tiết cụ thể
Hỏi về lần cụ thể, không hỏi chung. Thay vì hỏi "khó khăn lớn nhất của nghề là gì", hãy hỏi "lần gần nhất anh chị thấy bế tắc trong công việc là khi nào, chuyện gì xảy ra". Câu hỏi chung nhận về câu trả lời chung; câu hỏi về một lần cụ thể nhận về câu chuyện.
Hỏi "vì sao" và "như thế nào" nhiều hơn "có hay không". Câu hỏi có hay không thường kết thúc cuộc trò chuyện. Câu hỏi mở cho người được phỏng vấn không gian để giải thích, và trong lời giải thích thường có chi tiết bạn không lường trước.
Xin ví dụ. Khi người được phỏng vấn nói một điều trừu tượng, như "khách bây giờ khó tính hơn", hãy hỏi tiếp "anh chị kể giúp một ví dụ". Ví dụ là thứ bạn sẽ trích trong bài.
Để im lặng. Sau khi họ trả lời, đừng vội hỏi câu tiếp. Vài giây im lặng thường khiến người ta nói thêm, và phần nói thêm hay có điều quan trọng nhất.
Hỏi điều bạn nghĩ mình đã biết. Kiểm tra những giả định của bạn bằng câu hỏi như "nhiều bài viết nói rằng..., theo anh chị điều đó có đúng không". Câu trả lời có thể làm đổi hướng cả bài.
Hỏi câu cuối mở. Kết thúc bằng "có điều gì anh chị nghĩ quan trọng mà chưa ai hỏi không". Câu này đã cho ra rất nhiều chi tiết đắt giá.
Ghi chép và ghi âm
Ghi âm giúp bạn trích lời chính xác, nhưng chỉ ghi khi người được phỏng vấn đồng ý, và nói rõ bạn dùng bản ghi vào việc gì, lưu bao lâu. Ngay cả khi ghi âm, vẫn nên ghi tay các ý chính và những chi tiết bạn thấy đắt: biểu cảm, cử chỉ, khung cảnh, những điều bản ghi âm không giữ được. Ghi chép tay cũng giúp bạn tập trung nghe thay vì trông vào máy.
Một kỹ thuật nhiều người dùng: chia trang giấy làm hai cột, một bên ghi lời người được phỏng vấn, một bên ghi câu hỏi nảy ra để hỏi tiếp. Khi họ nói xong một ý, bạn liếc cột bên kia để hỏi sâu thêm thay vì chuyển sang câu tiếp theo trong danh sách. Những câu hỏi tiếp nối như vậy thường cho chất liệu tốt hơn danh sách chuẩn bị sẵn.
Sau buổi phỏng vấn, dành mười lăm phút ghi lại ngay ấn tượng, chi tiết quan trọng, và những chỗ cần hỏi lại. Trí nhớ về một cuộc trò chuyện phai rất nhanh, và chỉ sau một ngày bạn đã quên những chi tiết làm nên cái hồn của bài.
AI giúp được gì sau buổi phỏng vấn, và điều gì không nên giao
Công cụ chép lời từ ghi âm và mô hình ngôn ngữ tiết kiệm nhiều thời gian sau phỏng vấn. Bảng dưới chia việc theo mức an toàn.
| Việc | Dùng máy được không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chép lời từ ghi âm | Được, nếu công cụ có điều khoản bảo vệ dữ liệu phù hợp | Người được phỏng vấn phải biết bản ghi được xử lý thế nào; nghe lại các đoạn sẽ trích |
| Tóm tắt nội dung chính | Được | Đối chiếu với bản chép lời, máy hay làm mất sắc thái |
| Tìm các câu đáng trích | Được, như gợi ý | Tự đọc lại toàn bộ, câu hay nhất thường bị máy bỏ qua |
| Viết lại lời trích cho gọn | Không nên | Lời trích phải đúng ý và gần lời gốc, chỉ sửa lỗi nói vấp |
| Thêm chi tiết cho sinh động | Không được | Chi tiết không có trong buổi nói chuyện là bịa |
| Xử lý nội dung nhạy cảm, nguồn xin giấu tên | Không đưa vào công cụ công cộng | Tự xử lý trên máy của bạn |
Trước khi đưa bản chép lời vào bất kỳ công cụ nào, xoá hoặc thay tên người thứ ba được nhắc tới, số điện thoại, địa chỉ, thông tin sức khoẻ hay tài chính mà người được phỏng vấn kể trong lúc trò chuyện.
Những lỗi người mới phỏng vấn hay mắc
Nói nhiều hơn nghe. Người mới lo im lặng nên hay chen vào, giải thích lại câu hỏi, hoặc kể chuyện của mình. Mỗi lần như vậy người được phỏng vấn mất mạch. Quy tắc dễ nhớ: bạn nói ít hơn một phần năm thời gian.
Hỏi hai ba câu trong một lượt. Khi gộp nhiều câu, người được phỏng vấn thường chỉ trả lời câu cuối hoặc câu dễ nhất. Hỏi từng câu một, chờ trả lời xong mới hỏi tiếp.
Bám cứng vào danh sách câu hỏi. Danh sách là để không quên, không phải để đọc lần lượt. Khi người được phỏng vấn nói một điều bất ngờ, đi theo điều đó trước, quay lại danh sách sau.
Câu hỏi dẫn dắt. Câu như "chắc anh chị thấy việc này rất vất vả đúng không" gợi sẵn câu trả lời. Hỏi trung tính hơn: "việc này với anh chị thế nào".
Quên hỏi những thông tin cơ bản. Tên viết đúng, chức danh, nơi làm việc, cách họ muốn được giới thiệu. Thiếu những thứ này phải nhắn hỏi lại, và nếu viết sai thì rất khó xin lỗi cho trọn.
Trích lời đúng và giữ chữ tín với người được phỏng vấn
Lời trích là thứ người được phỏng vấn đọc kỹ nhất khi bài đăng. Trích sai ý hoặc cắt câu làm đổi nghĩa là cách nhanh nhất để mất một nguồn và mang tiếng trong cộng đồng nhỏ của ngách. Nguyên tắc chung: chỉ sửa lỗi nói vấp, từ đệm, lặp từ; không thêm ý, không gộp hai câu nói ở hai lúc khác nhau thành một câu nếu điều đó đổi nghĩa.
Nếu đã hứa cho họ xem lại phần trích, hãy giữ lời. Gửi đúng phần trích và ngữ cảnh xung quanh, không cần gửi cả bài trừ khi đã thoả thuận. Nếu họ muốn sửa lời trích theo hướng khác hẳn điều đã nói, hãy trao đổi lại thay vì chấp nhận ngay, vì bài của bạn cần sự thật hơn là lời văn đẹp.
Với lời trích có nội dung nhạy cảm, như nhận xét về đồng nghiệp, đối thủ hay cơ quan quản lý, hãy hỏi lại một lần nữa trước khi đăng rằng họ có chắc muốn câu đó xuất hiện kèm tên mình không. Người nói trong lúc hào hứng đôi khi không lường hết hệ quả, và một câu hỏi lại đúng lúc giữ được cả nguồn lẫn uy tín của bạn.
Khi bài đăng, gửi họ một lời cảm ơn. Nghe đơn giản, nhưng nhiều người viết quên, và đó là lý do người được phỏng vấn ngại lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn qua tin nhắn có được không?
Được, nhất là khi người được phỏng vấn bận hoặc ngại nói. Nhưng câu trả lời bằng chữ thường gọn và ít chi tiết hơn nói chuyện trực tiếp, và bạn khó hỏi tiếp. Nếu có thể, kết hợp: gửi câu hỏi trước bằng tin nhắn, rồi gọi ngắn để hỏi sâu thêm.
Người được phỏng vấn trả lời quá ngắn thì làm sao?
Hỏi về một lần cụ thể thay vì hỏi chung, xin ví dụ, và cho họ thời gian. Một số người cần vài phút đầu để quen với cuộc trò chuyện, nên bắt đầu bằng câu hỏi dễ về công việc hằng ngày của họ.
Có cần xin phép khi trích lời người nói trong nhóm công khai không?
Nên xin phép, dù nhóm công khai. Người viết trong một nhóm thảo luận thường không nghĩ lời mình sẽ xuất hiện trong bài đăng ở nơi khác. Xin phép vừa đúng mực vừa giúp bạn có thêm cơ hội phỏng vấn sâu hơn.
Có nên dùng máy để viết câu hỏi phỏng vấn không?
Có thể dùng máy để gợi thêm góc hỏi, nhưng câu hỏi tốt nhất thường đến từ việc bạn tìm hiểu kỹ về người được phỏng vấn và từ những gì họ nói trong buổi gặp. Câu hỏi của máy thường chung chung, cần chỉnh cho cụ thể.
Người được phỏng vấn muốn giấu tên thì xử lý thế nào?
Thống nhất cách gọi họ trong bài, như nghề nghiệp và khu vực chung, và bỏ những chi tiết đủ để người quen nhận ra. Không đưa thông tin nhận diện của họ vào bất kỳ công cụ trực tuyến nào. Nơi đăng bài nên biết danh tính thật nếu quy định của họ yêu cầu.
Bao nhiêu cuộc phỏng vấn là đủ cho một bài?
Tuỳ loại bài. Một bài hướng dẫn có thể chỉ cần một người trong nghề để thêm kinh nghiệm thực tế; một bài phân tích nên có vài góc nhìn khác nhau. Điều quan trọng là mỗi cuộc phỏng vấn mang lại điều mới cho bài, không chỉ để có tên người.